بررسی کتاب تاریخ سینمای جهان آکسفورد

نظر به اهمیت پدیدۀ سینما و تأثیرات فرهنگی آن، پیشینه بنا دارد از این پس، سلسله مطالبی دربارۀ تاریخ سینما منتشرکند که در اولین گام، مطلبی با عنوان «بررسی کتاب تاریخ سینمای جهان آکسفورد» به قلم دکتر علی‌محمد طرفداری را به محضر مخاطبان ارجمند تقدیم می‌کند.

بررسی کتاب تاریخ سینمای جهان آکسفورد 

دکتر علی‌محمد طرفداری

The Oxford History of World Cinema, Ed. By Geoffrey Nowell-Smith, New York, Oxford University Press, 1997 

کتاب تاریخ سینمای جهان آکسفورد

کتاب «تاریخ سینمای جهان آکسفورد»، دانش‌نامه‌ای است دربارۀ تاریخ سینما در سراسر جهان که با مشارکت گروهی از نویسندگان و محققان به سرپرستی جفری نول- اسمیت، بر اساس سیر زمانی سینما  در سه بخش تألیف و تدوین شده است. بخش اول آن دربارۀ سینمای صامت است و دورۀ زمانی ۱۸۹۵ تا ۱۹۳۰م را دربرمی‌گیرد. در بخش دوم به سینمای صدادار و سال‌های ۱۹۳۰ تا ۱۹۶۰م پرداخته شده و بخش سوم یا نهایی کتاب دربارۀ سینمای مدرن و سال‌های ۱۹۶۰ تا ۱۹۹۵م است. 

در مقدمۀ کتاب، نول- اسمیت به نقل از پل روتا، کارگردان مستندساز دهۀ ۱۹۳۰م، به این نکته اشاره می‌کند که سینما معادله‌ای بزرگ و حل‌نشده میان صنعت و هنر است؛ و به نظر می‌رسد که این تعریف دربارۀ سینما، به‌رغم ظهور وجوه متعدد دیگر در سینما طی دهه‌های اخیر، همچنان دربارۀ سینما به عنوان تلفیق فراگیر هنر و صنعت صدق می‌کند. بر همین اساس، مؤلف دانش‌نامۀ حاضر در ابتدای هر بخش از کتاب خود، نگاهی هنری به سینما اندخته و سپس تاریخ تحولات هنری و فنّی سینما در مناطق مختلف جهان را معرفی و بررسی کرده است. 

بخش اول کتاب با تاریخ اختراع و شکل‌گیری تدریجی سینما از سوی افراد مختلف و نمایش تصویر در امریکا و سپس اروپا، و در واقع ظهور دستگاه آپارات و شروع دورۀ جدیدی از سرگرمی برای جوامع غربی، آغاز می‌شود. در این بخش، بعد از شرح مراحل فنّی اختراع تصویر متحرک و توسعۀ آن، خواننده به ماجرای پیدایش صنعت سینما می‌رسد و اینکه چگونه از ابتدای سدۀ بیستم و به‌خصوص در فرانسه، بریتانیا، ایتالیا و ایالات متحده، سینما جای خود را به عنوان یک صنعت روبه رشد و سودآور اقتصادی در میان دیگر صنایع باز می‌کند. نکتۀ جالب در این بررسی این است که تا پیش از جنگ جهانی اول، بیشتر فیلم‌ها در اروپا و به‌خصوص فرانسه تولید شده و به همان نسبت بخش عمدۀ فیلم‌های به نمایش درآمده در امریکا، از اروپا و به‌ویژه فرانسه وارد می‌شدند، هرچند با ظهور استودیوهای فیلم‌سازی چند شرکت فعال در ساخت فیلم در تپه‌های هالیوود در حومۀ غربی شهر لس آنجلس در ایالت کالیفرنیای امریکا از حدود سال ۱۹۱۰م، این وضعیت به‌تدریج دچار تغییر می‌شود. ظهور هالیوود و نظام فیلم‌سازی مبتنی بر استودیوها، که یکی از عمده‌ترین مباحث بخش اول کتاب مورد بحث به‌شمار می‌آید، شرح ماجرای چگونگی تسلط هالیوود بر سینما نه تنها در ایالات متحده، بلکه در سرتاسر جهان و به‌خصوص جهان اسلام و ایران، و تقلید سایر کشورهای جهان از نظام فیلم‌سازی مبتنی بر استودیوها یا نظام هالیوودی بعدهاست؛ تسلطی که تا زمانۀ حاضر با قدرتی نسبتاً‌ بلامعارض ادامه یافته و دامنۀ آن حوزه‌های انیمیشن و گاه سینمای کمدی و سریال‌ها را نیز دربرگرفته است. 

در بخش دوم کتاب، سیر تبدیل سینمای صامت به سینمای دارای صدا و تاریخ تحولات سینما بین سال‌های ۱۹۳۰ تا ۱۹۶۰م مورد بررسی تفصیلی قرار گرفته است. در ابتدای این بخش به این نکته اشاره شده است که سینما از اواخر دهۀ ۱۹۲۰م با انقلابی در حوزۀ تلفیق تصویر و صدا مواجه می‌شود و بعد از عبور از مرحلۀ گذراندن صدای موسیقی بر روی تصاویر، به دوران قراردادن دیالوگ بر روی تصاویر می‌رسد و کشور پیشگام در این عرصه، ایالات متحده امریکاست. این دورۀ مورد بحث واجد ویژگی‌های جدی چندی است که از جملۀ آنها پیروزی هالیوود در تثبیت نظام فیلم‌سازی مبتنی بر استودیوهاست. موضوع بعدی شایان ذکر در این دوره، پیدایش سانسور در قلمرو سینمای کشورهای اروپایی و امریکاست که توسط دو حوزۀ نظام‌های حکومتی با هدف سانسور عقاید سیاسی مخالف مطرح‌شده در بعضی فیلم‌ها، و شرکت‌های فیلم‌سازی با رویکرد صیانت از عرصه‌های اخلاقی و اجتماعی و ملّی جامعه اعمال می‌شد. البته در کنار اینها، روی آوردن دولت‌ها به سانسور در بعضی مواقع بحرانی مانند دوران جنگ و نظایر آن نیز رخ می‌داد که مقطعی و گذرا بود. 

ظهور والت دیزنی در عرصۀ کارتون و انیمیشن از دیگر رخدادهای مهم در این دوره از تاریخ سینما از اوایل دهۀ ۱۹۳۰م و خلق دوران طلایی کارتون در امریکاست. صنعت انیمیشن بعد از امریکا رهسپار اروپا شد؛ هرچند که در کمتر نقطه‌ای از جهان تا به امروز به شکوفایی فنّی و اقتصادی این صنعت در امریکا دست یافته است. دسته‌بندی انواع فیلم‌های سینمایی با عنوان «ژانر»، همچون ژانر حماسی، درام، ‌کمدی، ‌تاریخی، تخیلی، جنایی، و نظایر آن، و سپس پیدایش فیلم‌های «وسترن» و «کابوی»‌ها به عنوان مهم‌ترین ژانر سینمایی مسلط در جهان آن روز نیز متعلق به همین دوران هستند که در مباحثی مستقل و به تفصیل مورد بحث و بررسی قرار گرفته‌اند. همچنین در بخش دوم کتاب «تاریخ سینمای جهان آکسفورد» به ظهور فیلم‌های موزیکال پرداخته شده است که خود داستان مفصل و مستقلی در سینمای امریکا دارد و تا به امروز کمتر نظیری در سینمای کشورهای دیگر جهان داشته است. در ادامۀ مباحث این قسمت از کتاب، به رشد و ارتقای سینمای مستند توجه شده است؛ سینمایی که با بهره‌گیری از صدا، به تأثیرگذاری به مراتب بیشتری دست پیدا کرد و توانست به موضوعات بیشتری در حوزه‌های مختلف ورود کند و به‌خصوص نقش مؤثری در به نمایش درآوردن تبلیغاتی حوادث جنگ جهانی دوم و جهت‌گیری له و علیه نیروهای متفق و متحد ایفا نماید. 

موضوع دیگر مورد بررسی در دوران مورد نظر در بخش دوم کتاب «تاریخ سینمای جهان آکسفورد»، تأثیرپذیری سینما در جهان غرب از تحولات فکری و سیاسی اروپا و مواجهه با ظهور ایدئولوژی‌هایی چون سوسیالیسم، فاشیسم و دموکراسی است. در این میان، تأثیر سوسیالیسم بر سینما با توجه به شکل‌گیری اتحاد جماهیر شوروی سوسیالیستی در ابتدای قرن بیستم و سپس پیدایش کشورهای دارای نظام سوسیالیستی در بخش‌های مختلف جهان و به‌ویژه اروپای شرقی، بیش از سایر ایدئولوژی‌ها محسوس و دوران‌ساز بود؛ زیرا سینما از آغاز پیدایش خود همواره ماهیتی سرمایه‌داری داشت و به دنبال سود بود، اما با ورود سینما به اتحاد جماهیر شوروی، این هنر فراگیر قرن بیستم عرصه‌های نوین و خارق‌العاده‌ای در حوزۀ اندیشه‌ورزی آدمی و به‌خصوص نقد نظام سرمایه‌داری خلق کرد که مانند آن شاید هرگز در آینده تکرار نشود؛ هرچند در همین دوران، سینمای شوروی همچون سایر عرصه‌های هنری، آسیب بسیاری از استبداد استالینی دید، و در همان حال برخی از اندیشمندان روسی از سینما در نقد و حمله به استبداد دوران استالین به بیشترین شکل بهره بردند.  

شکل‌گیری سینمای مستقل هندوستان هم مبحث خواندنی دیگر این بخش از کتاب است؛ سینمایی که متعلق به یکی از منحصربه‌فردترین کشورهای دنیا از نظر تنوع فرهنگی است و بعد از ایالات متحده امریکا، رتبۀ دوم تولید فیلم در جهان را دارد و به همین دلیل طی سال‌های اخیر صنعت سینمای هند به «بالیوود» ملقب شده است؛ هرچند که مسلمانان هند، به دلیل تعارض موضوعات نمایشی در سینما با ارزش‌های اسلامی، هیچ‌گاه حضور تأثیرگذاری در سینمای هند پیدا نکردند. سینمای هند علاوه بر کشورهای حوزه شبه‌قاره، در بسیاری از کشورهای آسیایی و افریقایی نیز از محبوبیت فراوانی برخوردار شد و به‌رغم تولید انبوه فیلم‌های تجاری در این کشور و شهر بمبئی، یعنی مرکز صنعت سینمای هند، آثار فاخری نیز در این سینما تولید شده که هم در ایران و هم در سطح جهانی بازتاب‌های گسترده ای داشته است. 

به دنبال مبحث سینمای هند،‌ سینمای چین و سپس ژاپن در بخش دوم کتاب بررسی شده است و در این بررسی، از جمله بر تأثیر وقوع انقلاب کمونیستی چین و ظهور حکومت جمهوری خلق چین در سال ۱۹۴۹م بر سینمای این کشور اشاره شده است که همچون شوروی، موجب پیدایش دوران جدید و تأثیر گذاری در سینمای این کشور گردید. 

و در نهایت به بخش سوم کتاب با موضوع «سینمای مدرن» می‌رسیم که به تاریخ سینمای غرب و جهان در سال‌های ۱۹۶۰ تا ۱۹۹۵ می‌پردازد. در مقدمۀ این بخش به این نکته اشاره شده است که در این دوران، سینما به صورتی تدریجی در جهان پراکنده می‌شود و اشکال محلی بیشتری پیدا می‌کند و علاوه بر آن، سلطۀ نظام فیلم‌سازی هالیوودی به دلیل ظهور رقبای تازه‌تر فرو می‌پاشد و عصر تازه‌ای در تاریخ هالیوود آغاز می‌شود. مواجهه سینما با عصر تلویزیون و ساخت و نمایش فیلم‌های تلویزیونی از نخستین مباحث این بخش است؛ عصری که روزبه‌روز سراسر جهان را در زیر سیطرۀ خود درمی‌آورد و دورۀ جدیدی از «نمایش و سرگرمی» را برای جهانیان رقم می‌زند. 

یکی دیگر از مباحث مهم این بخش، حضور گسترده‌تر سیاه‌پوستان امریکایی در سینماست که با دستیابی سیاهان امریکا به بسیاری از آزادی‌ها و برابری‌های اجتماعی هم‌زمان است. در ادامۀ این قسمت موضوعاتی چون دوران جدید برای سینمای انیمیشن، سینمای موزیکال و سینمای هنری در غرب و به طور تفصیلی در کشورهای مطرح اروپایی و شوروی مورد بحث و بررسی قرار گرفته است. در قسمت‌های پایانی بخش آخر کتاب «تاریخ سینمای جهان آکسفورد»، سیر تحولات سینمای کشورهای جهان اسلام شامل سینمای ترکیه، جهان عرب، کشورهای جنوب صحرای افریقا، و سینمای ایران به قلم حمید نفیسی آمده است. نفیسی که اخیراً مجموعۀ چهارجلدی «تاریخ اجتماعی سینمای ایران» را نگاشته، در این قسمت از کتاب تاریخ سینمای ایران را از نخستین سال‌های پیدایش آن تا دوران بعد از انقلاب و اواخر سدۀ بیستم شرح داده و بررسی نموده است. 

نفیسی بررسی خود دربارۀ سینمای ایران را با پیدایش سینمای صامت بین سال‌های ۱۹۰۰ تا ۱۹۳۰م آغاز کرده و در ابتدا به این مطلب اشاره نموده است که فیلم‌های تولیدشده در ایران تا سال ۱۹۳۰م به طور کامل غیرتخیلی بودند و نخستین فیلم تخیلی ایرانی در سال ۱۹۳۰م تولید شده است. همچنین تا پیش از جنگ جهانی اول، غالب فیلم‌های مستند تولیدشده در ایران با حمایت رجال و اشراف خاندان قاجار تهیه می‌شدند و نتیجۀ کار آنها عملاً به ایجاد نوعی سینمای خصوصی منجر شده بود. محتوای فیلم‌ها هم به حوادث و رویدادهایی مربوط می‌شدند که افراد خاندان قاجار به نوعی درگیر یا با آنها مرتبط بودند و بر همین اساس آنها را به تصویر می‌کشیدند. اما به‌تدریج با به نمایش درآوردن فیلم‌های داستانی برای عموم مردم و با اهداف تجاری از سوی افراد مختلف، سینما نیز از سیطرۀ اشراف خارج شد و جنبۀ عمومی‌تری پیدا کرد. در این روند، اقلیت‌های قومی و مذهبی نیز همچون سایر موارد مشابه، در وارد کردن سینما به متن جامعه و آشنا کردن عموم مردم ایران با آن، نقش محوری داشتند. 

مبحث بعدی مورد مطالعۀ نفیسی، به سینمای صدادار ایران بین سال‌های ۱۹۳۰ تا ۱۹۶۰م اختصاص دارد؛ دوره‌ای که طی آن و از اوایل دهۀ ۱۹۳۰م نخستین فیلم‌های صدادار در ایران به نمایش درآمدند و سپس نخستین فیلم ایرانی دارای صدا در سال ۱۹۳۲م پخش شد که به سخنرانی فروغی در ترکیه اختصاص داشت. فیلم صدادار بعدی که نخستین فیلم داستانی ایرانی دارای صدا به‌شمار می‌آید، فیلم معروف «دختر لر» بود که در سال ۱۹۳۳م ساخته و پخش شد. در همین دوران و با پیدایش صدا، سینمای ایران با پدیدۀ سراسری سانسور نیز مواجه شد و بخش عمده‌ای از فیلم‌های به‌نمایش‌درآمدۀ اروپایی و امریکایی دچار سانسور و حذف شدند. در عین حال در اواخر این دوران و در زمان وقوع جنگ جهانی دوم، امریکا برای مقابله با کمونیسم به برنامه‌ریزی وسیع برای سینمای ایران دست زد و به تولید و پخش فیلم‌های مستند و آموزشی برای مخاطبان ایرانی روی آورد. 

در نهایت مباحث پایانی این دانش‌نامه دربارۀ سینمای ایران، دوران جدید و سال‌های میان ۱۹۶۰ تا ۱۹۷۸م، یعنی زمان پیروزی انقلاب اسلامی، و سپس دوران بعد از انقلاب اسلامی را دربرمی‌گیرند که دوران نخست زمان اجرای برنامه‌های توسعه‌ای از سوی حکومت محمدرضاشاه پهلوی و اوج‌گیری فعالیت‌های ساواک با همکاری سازمان‌های «سیا» و «موساد» است؛ امری که فعالیت‌های طیف‌های گوناگون روشنفکران و از جمله فیلم‌سازان را با سانسور شدید مواجه می‌کند. همچنین در آن دوران سینمای ایران با رشد برنامه‌های تلویزیونی و پخش فیلم‌های گوناگون امریکایی و اروپایی مواجه می‌شود که این امر نیز بر کیفیّت فیلم‌های داستانی ایرانی تأثیر بسزایی بر جای می‌گذارد. گذری بر کارنامۀ سینمای ایران در دوران بعد از انقلاب اسلامی تا سال‌های میانی دهۀ ۱۹۹۰م، مبحث پایانی این بخش از کتاب و سینمای ایران است.

نقد و بررسی سینمای هند، اندونزی،‌ چین، هنگ کنگ، تایوان، ژاپن، استرالیا، نیوزیلند، کانادای انگلیسی‌زبان و فرانسه‌زبان، امریکای لاتین، و پرداختن به مفاهیم جدید سینما از قسمت‌های پاپانی کتاب هستند. 

گفتنی است که این دانش‌نامۀ تاریخ سینما به عربی ترجمه شده و در سه جلد به چاپ رسیده است:

موسوعه تاریخ السینما فی العالم، اشراف: جیوفری نوویل سمیث، ترجمه: مجاهد عبدالمتعم مجاهد، اشراف و مراجعه: هاشم النحاس، ج ۱: السینما الصامته، ج ۲: السینما الناطقه (۱۹۳۰ – ۱۹۶۰)، ج ۳: السینما المعاصره (۱۹۶۰ – ۱۹۹۵)، القاهره: المرکز القومی للترجمه، ۲۰۱۰٫

d5c90f5b-20aa-43eb-aed3-75aa2309e19b-192X290

کتاب تاریخ سینمای جهان آکسفورد

 

مطالب مرتبط:

سه منظر از سینمای تاریخی جهان

تاریخچۀ سانسور در سینمای امریکا

نگاهی به کتاب «چالشِ پردۀ نقره‌ای»

تاریخ سینما

بررسی اجمالی تاریخ سینمای ایتالیا

سیاستگذاری های کلان پهلوی در سینما

بررسی انسان‎‏شناختی سینمای تاریخی ایران

سینما و آموزش تاریخ

سینما و آموزش تاریخ(۲)

سینما و آموزش تاریخ(۳)

سینما و آموزش تاریخ(۴)

سینما و آموزش تاریخ(۵)

پرونده ای برای جنگ خونین تاریخ و سینما

تاریخ، سینما و آقای رئیس

نمایش واقعیت در قاب خیال (زمانه ۱۲۶ و ۱۲۷)

سینمای اروپا بعد از ۱۹۸۹م  

«سیاست سینمای جدید اروپا» در صحنۀ معرفی

درآمدی انتقادی بر سینما و نظریۀ فیلم اروپایی

 


پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *