معرفی کتاب سیره پیامبر اعظم(ص)

کتاب «سیره پیامبر اعظم(ص)» نوشتۀ غلامحسین محرمی (قم: الطیار،۱۳۹۱) نگرشی نو به تاریخ زندگانی پیامبر(ص) بر پایۀ روایات امامان معصوم(ع) و اصحاب آنان است. با توجه به اهمیت این کتاب است که سرکار خانم لیلا اکبری معرفی آن را برای علاقه‌مندان به مطالعه در این زمینه ضروری دانسته است. پیشینه ضمن تبریک میلاد رسول اکرم(ص) و امام جعفر صادق(ع)، شما را به مطالعۀ این نوشتار دعوت می‌کند.

«سیره» در لغت به معنای راه و روش و در عرف مورخان مسلمان، در کنار «المغازی»، به کتاب‌هایی دربارۀ تاریخ زندگی پیامبر(ص) اطلاق می‌شود؛ چنان‌که کتاب‌هایی با نام «السیره النبویه» از مورخان گذشته به یادگار مانده است. هرچند امروزه این واژه ــ به‌ویژه در میان تاریخ‌پژوهان ایرانی ــ به صورت مضاف، به سلوک فردی، سیاسی و اجتماعی و… معصومان گفته می‌شود.

فرزندان، نوادگان و بازماندگان خاندان رسول خدا(ص) و پیروان و شاگردان آنها، نخستین نویسندگان و بازگوکنندگان سیرۀ آن حضرت بودند، ولی کتاب‌های نگاشته‌شده از سوی شیعیان اهل بیت(ع) دربارۀ سیرۀ پیامبر(ص) به طور عموم فراموش شده و از بین رفته‌اند و بیشتر کتاب‌ها و منابع کهن موجود در سیرۀ پیامبر اکرم(ص) در مکتب خلفا نوشته شده و در برخی گزارش‌های آنها ــ که اندک هم نیستند ــ تأثیر انگیزه‌های مذهبی، سیاسی و قومی مشهود است. البته تلاش‌های جدی در بیان گزارش‌های صحیح از سیرۀ رسول خدا(ص) و جداسازی روایت درست از نادرست انجام شده، ولی این راه به طور کامل طی نشده است و گام‌های دیگری می‌طلبد. کتاب «سیره پیامبر اعظم(ص)» تکاپویی است در این مسیر که ویژگی اصلی آن سنجش گزارش‌های تاریخ زندگی پیامبر(ص) با معیارهای مسلم عقلی و نقلی، و بررسی سندی و متنی روایات تاریخی و بهره‌گیری از منابع تاریخی متأثر از اهل بیت پیامبر(ص) است. به عبارت دیگر، کتاب حاضر نگرشی نو به تاریخ زندگانی پیامبر(ص) بر پایۀ روایات امامان معصوم(ع) و اصحاب آنان است.

نگاهی به محتوای کتاب:

کتاب حاضر در یازده فصل تنظیم شده و هر فصل دارای چند محور است.

فصل اول: جزیره‌العرب خاستگاه اسلام  

نویسنده در فصل اول، ضمن بررسی شرایط جغرافیایی و فرهنگی شبه‌جزیرۀ عربستان، به‌ویژه سه شهر مهم آن، یعنی مکه، یثرب و طائف، دربارۀ اطلاع مردم جزیره‌العرب از بعثت پیامبر(ص) نوشته است: «بر اساس اخبار موجود از عصر بعثت پیامبر(ص)، مردم جزیره‌العرب و به‌ویژه مردم مکه از مبعوث شدن پیامبری در آیندۀ نزدیک آگاه بودند و این اطلاع آنان بر اساس اخبار سینه به سینه از زمان حضرت ابراهیم(ع) و نیز اخبار راهبان یهودی بوده است».

فصل دوم: زندگی پیامبر(ص) پیش از بعثت 

پیامبر(ص) بنابر روایات مشهور میان شیعه، روز ۱۷ ربیع‌الاول به دنیا آمده، درحالی‌که مشهور میان اهل سنت، ۱۲ ربیع‌الاول است. طبق نقل شیخ مفید، طبرسی و سید بن طاووس، روز تولد پیامبر(ص) جمعه، محل تولدش در شعب ابی طالب، در خانه‌ای بود که بعدها به خانۀ خیزران مشهور شد. محمد(ص) از دوران تولد تا زمانی که با خدیجه ازدواج کرد، دوران پرفرازونشیبی را پشت سر گذاشت. در این بخش دکتر محرمی، تلاش کرده است به یکی از مسائل مهمی پاسخ گوید که معمولا در بین مردمان عادی دربارۀ تعدد همسران پیامبر(ص) و عوامل و مصالح آن مطرح می‌شود. او دراین‌باره نوشته است: «رسول خدا(ص) در اوج جوانی خود، به مدت ۲۵ سال، فقط با تنها همسر خود، خدیجه، زندگی می‌کرد و هیچ زن دیگری در زندگی ایشان وجود نداشت. تنها از سال دوم هجری، زمانی که پیامبر(ص) ۵۵ سال داشت با چند همسر زندگی کرد و هنگامی که رحلت کرد نُه زن داشت. انگیزه‌های ازدواج حضرت، نه از سر شهوت‌رانی و خوش‌گذرانی، بلکه اساسا بر طبق دستور الهی و بر پایۀ مصالح و مقتضیات اسلام در آن مقطع زمانی صورت گرفته بود که از جمله: ۱- انگیزه‌های سیاسی ـ اجتماعی (همبستگی با اقوام مختلف)؛ ۲- انگیزه‌های اخلاقی و غیرجنسی؛ ۳- انگیزه‌های دینی و… بود.

آیین پیامبر(ص) پیش از بعثت، یکی از بحث‌های جدی نویسنده در این فصل است که دربارۀ آن نوشته است: «شیعۀ امامیه اجماع دارد بر اینکه پیامبر(ص) از زمانی که متولد شده معصوم بوده و تا زمانی که از دنیا رفته عصیان خدا نکرده است. اما در مورد اینکه پیامبر(ص) بر چه شریعتی عمل می‌کرد سخنان مختلفی گفته شده؛ زیرا شریعت اسلام در طول ۲۳ سال نازل شده و پیش از مبعوث شدن آن حضرت نبوده است». 

فصل سوم: بعثت و دعوت 

در این فصل، نویسنده از بعثت پیامبر(ص)، نخستین مسلمان، و مراحل سه‌گانۀ دعوت سخن گفته است.

فصل چهارم: دعوت عام و رویارویی قریش با پیامبر(ص)

بر اساس گزارش‌های منابع تاریخی، مشرکان قریش، نخست، در برابر دعوت پیامبر(ص) عکس‌العمل شدیدی نداشتند و تنها به این سخن بسنده می‌کردند که جوان عبدالمطلب ادعا می‌کند از آسمان با او سخن می‌گویند، اما پس از آنکه پیامبر(ص) آنها را به دلیل بت‌پرستی نکوهش کرد و نیاکانشان را گمراه خواند، برآشفتند و ضمن تکذیب شدید نبوت پیامبر(ص)، با دعوت او مخالفت کردند. 

نویسنده در این فصل از اقدامات مختلف قریش نسبت به پیامبر(ص) سخن می‌راند که یکی از آنها مقابلۀ فرهنگی مشرکان قریش با دعوت به اسلام بود که دراین‌باره نوشته شده است: مشرکان قریش پس از مأیوس شدن از همکاری ابوطالب با آنان و مشاهدۀ حمایت آشکار او از پیامبر(ص)، برای جلوگیری از دعوت رسول خدا(ص) هم‌زمان با شکنجۀ مسلمانان ضعیف و بی‌پناه، مقابلۀ فرهنگی با دعوت پیامبر(ص) را آغاز کردند. خدای تعالی شماری از مواضع آنان را در این زمان در قرآن منعکس کرده است که از جمله: ۱- نسبت شاعری، ساحری و کاهنی؛ ۲- ادعای تعلیم‌یافتگی پیامبر(ص)؛ ۳- مناظره و طرح پرسش‌های علمی؛ ۴- داستان‌گویی به قصد پراکندن مردم از اطراف پیامبر(ص)؛ ۵- درخواست‌های غیرمنطقی است.  

فصل پنجم: عداوت و دشمنی قریش 

در این فصل، نویسنده از مجموعه اقدامات و شکنجه‌های قریش علیه مسلمانان بحث می‌کند که در نهایت به هجرت گروهی از مسلمانان به حبشه منجر شد. «از نکات مهم هجرت مسلمانان به حبشه این است که تمام مسلمانان هجرت‌کننده از افرادی نبودند که مورد شکنجۀ مشرکان واقع شده بودند، کسانی هم بودند که به دلیل وجود حامیان قدرتمند در قبایلشان، مشرکان جرئت آزار آنان را نداشتند؛ ازاین‌رو می‌توان گفت پیامبر(ص) هدف تبلیغ دین نیز داشت».

رحلت ابوطالب و خدیجه، آزار و اذیت پیامبر(ص) به دست مشرکان قریش، پس از وفات ابوطالب، سفر به طائف و اسلام آوردن انصار (مردم یثرب) از دیگر مباحث این فصل است. 

فصل ششم: هجرت پیامبر(ص) و مسلمانان به مدینه 

از ابتدا که انصار با پیامبر(ص) بیعت کردند و به اسلام روی آوردند مسئلۀ هجرت آن حضرت به یثرب را مطرح کردند و بعد از اینکه (مصعب بن عمیر) به مدینه آمد و تعداد مسلمانان زیاد شد، انصار دعوت خود از پیامبر(ص) را تجدید کردند و در بیعت عقبۀ دوم، هفتاد نفر از انصار رسماً از پیامبر(ص) دعوت کردند تا به مدینه هجرت کنند. با آمدن پیامبر(ص) به مدینه، اسلام آوردن مردم این شهر سرعت بیشتری گرفت.

نویسنده در این بخش، پنج عامل را از علل پذیرش سریع اسلام از سوی انصار دانسته است: «۱- پیشگویی یهودیان از بعثت پیامبر(ص)؛ ۲- درگیری میان اوس و خزرج؛ ۳- آسانی و سادگی آیین اسلام؛ ۴- تعصب نداشتن مردم مدینه به بت‌پرستی؛ ۵- اقتضای طبیعت مردم مدینه». 

فصل هفتم: حوادث و اقدامات اولیۀ پیامبر(ص) در مدینه 

یکی از اولین اقدامات پیامبر(ص) در مدینه، بنای مسجدالنبی بود. این مسجد که به مسجدالنبی شهرت یافت در ابتدا بزرگ نبود؛ طول آن ۷۰ و عرضش ۶۰  ذراع بود و در سال فتح خیبر بازسازی و مساحت آن صد ذراع در صد ذراع شده است. 

هنگامی که مسجدالنبی بنا شد هر کدام از مهاجران اطراف مسجد منزلی برای خود ساختند. رسول خدا پس از ازدواج حضرت علی و فاطمه(ع) منزلی در پشت حجرۀ خود به آنان اختصاص داد که درهایش رو به مسجد باز می‌شد. پس از مدتی به فرمان الهی، رسول خدا(ص) دستور داد تمام درهای بازشده به مسجد بسته شوند مگر در خانۀ علی(ع) و این واقع به حدیث سد ابواب معروف شد. 

تدوین اولین قانون اساسی مدینه، پیمان اخوت، تغییر قبله و… از مباحث مهم دیگر در این فصل است.

فصل هشتم: غزوات پیامبر(ص)

در این فصل، نویسنده دربارۀ غزوات و سریه‌های انجام‌شده از سال اول هجرت تا سال چهارم هجری بحث کرده است.

در فصل نهم نیز حوادث مربوط به جنگ احزاب تا صلح حدیبیه بررسی شده است. از نکات مهم این فصل آن است که نویسنده، روایان و روایات مختلف دربارۀ جریان افک را به تفصیل بحث کرده است. در دو فصل آخر این کتاب هم، علل و چرایی نامه‌نگاری با سران ملت‌های مختلف، چگونگی فتح مکه، غزوۀ حنین، غزوۀ تبوک و… مورد بحث و بررسی قرار گرفته است.


4 پاسخ به “معرفی کتاب سیره پیامبر اعظم(ص)”

  1. صادقی گفت:

    از همین معرفی به نظر می رسد چندان حرف نو ندارد!

  2. نو بودن ادعایی بس بزرگ است که بسیار شنیده می شود و سبب آن جهل و بی آگاهی است!

  3. صادقی گفت:

    خسته شدیم از تکرار مکررات در کتب سیره نبوی و تاریخ صدر اسلام
    چرا برخی مسائل و وجوه اصلا مورد بحث قرار نمی گیرد اما برخی مطالب بارها و بارها در کتب مختلف طرح می شود آن هم تکراری

  4. تو بگو! گفت:

    صادقی جان! اگر می توانی، شما چند تا حرف نو بزن! نو گفتن ساده نیست!

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *