بسترشناسی در تحلیل قیام عاشورا

آنچه در ادامه می‌آید گزارش سخنرانی دکتر نعمت‌الله صفری ــ مدیر محترم گروه تاریخ اسلام مجتمع عالی امام خمینی(ره) ــ در جلسۀ علمی یکشنبه، ۳ اردیبهشت ۱۳۹۱ش در مؤسسۀ پژوهشی فرهنگی فهیم است. متن این سخنرانی را با عنوان «نقش بسترشناسی در تحلیل قیام عاشورا» همراه پرسش و پاسخ‌های مطرح‌شده در ادامۀ مطلب مطالعه کنید.

در آغاز سخن تشکر می‌کنم از جناب آقای دکتر قاضی‌زاده و همکاران محترم ایشان که جلسات روشنگرانه‌ای دارند و ان‌شاءالله خداوند بر توفیقاتشان بیافزاید؛ همچنین با عرض تشکر از شما حضار محترم. مقدمتاً عرض می‌کنم که مطالعات نقلی ما مثل مطالعات حدیثی، رجالی، تراجمی و تاریخی عمدتاً نقل‌محور هستند؛ یعنی بر محور نقل‌ها می‌چرخند. ما می‌بینیم که مثلاً در کتاب‌های تاریخی، تراجم و رجال دربارۀ یک واقعۀ تاریخی یا یک شخصیت چه گفته‌اند و بعد آنها را با هم مقایسه می‌کنیم و به نتیجه‌ای می‌رسیم. اما نقش تحلیل در این مطالعات جایگاه خود را باز نکرده است و اگر ما جایی تحلیلی نداشته باشیم، نمی‌توانیم مطالعات روش‌مندی نسبت به شناخت واقعه داشته باشیم. در تاریخ خودمان، جاهایی که دست ما از نص‌ها کوتاه بوده است، ما دچار حلقه‌های مفقودۀ فراوان شدیم که طبیعتاً یا باید آن حلقه‌های مفقوده را مسکوت می‌گذاشتیم یا اینکه باید سخنی دربارۀ اینها می‌گفتیم. سخنی که می‌خواستیم دربارۀ آن حلقه‌های مفقوده بگوییم، یا مبتنی بر نص‌سازی خودمان بود؛ یعنی وقتی جایی حلقۀ مفقوده‌ای بود و نمی‌توانستیم اینها را به هم ربط دهیم، یک نصی از خودمان می‌ساختیم که این خلأ پر شود، درست مثل آنچه در فیلم‌های تاریخی انجام می‌شود و خیلی از مطالب را کارگردان نمی‌تواند تحلیل کند و یک نصی از جیب خود درمی‌آورد و اضافه می‌کند و یک واقعه‌ای را می‌سازد. حالا ممکن است شخصیتی، واقعه‌‌ای یا تحلیلی را اضافه کند و این نص را خود او اختراع می‌کند یا اینکه اگر تحلیلی هم می‌کردیم، این تحلیلی مبتنی بر واقعیت‌ها نبود، مبتنی بر شناخت دقیق و درست نبود.

من چند مثال می‌زنم که مسئله روشن شود، ببینید ما الان با مشکلی در تاریخ مواجهیم و آن اینکه چرا مثلاً بعد از دو ماه و ده روز از واقعۀ غدیر، ماجرایی به نام سقیفه رخ داد؟ واقعاً هضم این برای ما مشکل است، این همه تأکید، این همه جمعیت، اما یک دفعه چه شد که در سقیفه عده‌ای دور هم جمع شدند و آن واقعه را به‌وجود آوردند بدون اینکه کسی تذکر دهد به اینکه ما در غدیر هم حضور داشتیم و کلام پیامبر(ص) را شنیدیم. ما برای اینکه اینها را تحلیل کنیم، یک چیزهایی را از ذهن خودمان می‌آوریم، درحالی‌که اگر بخواهیم اینها را تحلیل کنیم، مبتنی بر این است که شناخت درستی از جامعۀ آن روز داشته باشیم و بدانیم که دیدگاه آنها نسبت به پیامبر(ص) چه بود، بدانیم که دیدگاه آنها دربارۀ مسئلۀ رهبری چه بود، بدانیم که ترکیب جمعیتی آنها چه بود، چه مقدار از آنها تازه‌مسلمان بودند و چه مقدار از گروه‌های دیگر.

یک مثال دیگر می‌زنم؛ ما شنیدیم که امام صادق(ع) در آخرین لحظات عمر شریف خود، یاران را در اطرافشان جمع کردند و یک سفارش به آنها می‌کنند. حالا این سفارش چیست؟ آیا این سفارش ولایت است؟ آیا رهبری است؟ نه سفارشی است که شاید به نظر ما ساده بیاید: «لم تنال شفاعتنا من استخف بالصلاه». چرا اما صادق(ع) این سفارش را در آخرین لحظات عمر می‌فرمایند؟ اگر ما شناخت درستی از آن زمان داشته باشیم، از درگیری‌ها و دل‌مشغولی‌هایی که امام صادق(ع) داشتند، می‌بینیم که بزرگ‌ترین مشکل ایشان که خیلی هم برای رواج تشیع سرعت‌گیر شد، مسئلۀ غلات بود. چیزی که غلات ترویج می‌کردند اباحی‌گری بود، از جمله اینکه دربارۀ نماز می‌گفتند: «نماز این کاری نیست که ما خم و راست شویم، بلکه نماز یعنی کسانی که باید آنها را دوست داشته باشیم». اصلاً مشخصۀ غلات، اباحی‌گری بود و امام صادق(ع) به خاطر همین موضوع این جمله را بیان فرمودند.

مثلاً شما شنیدید که امام حسن عسگری(ع) وقتی می‌خواهند علامات مؤمن را بشمارند، از پنج علامت یاد می‌کنند. اگر دقت بفرمایید تمام علامت‌هایی که می‌شمارند علامت‌های فیزیکی است؛ یعنی علامت‌های فعلی است؛ مثلاً کسی که انگشتر در دست راست خود کند، کسی که پنجاه و یک رکعت نماز بخواند، کسی که «بسم الله الرحمن الرحیم» را بلند بگوید و کسی که زیارت اربعین بخواند، همۀ این علامت‌ها، علامت‌های فعلی است که در آن زمان تشیع نیاز داشته است که بدین وسیله خود را بشناساند، به‌خصوص تأکیدی که روی زیارت اربعین است و من گاهی فکر می‌کردم که چرا امام(ع) این‌قدر روی زیارت اربعین تکیه می‌کنند و به نظر من یکی از دلایل این بود که زیارت عاشورا و روز عاشورا به خاطر روایاتی که اهل سنت جعل کرده بودند، به‌هرصورت در مورد مبارک بودن این روز و برکاتی که در این روز نازل می‌شود و حوادث میمونی که در این روز اتفاق می‌افتد، جعل کرده بودند، دیگر نمی‌توانستند روی عاشورا مانور دهند و از این جهت بر زیارت اربعین تکیه می‌کنند.

تمام این مثال‌ها تحت یک عنوان به نام «بسترشناسی» می‌گنجد؛ پس بسترشناسی این است که منِ تحلیلگر به عنوان یک خبیر و آگاه خود را به زمانی ببرم که می‌خواهم آن را تحلیل کنم و با توجه به شرایطی که بر جامعۀ آن روز حاکم است، یک واقعه را تحلیل نمایم. در میان مطالعات تاریخی متأسفانه ما شیعیان به‌خصوص در باب ائمه(ع) از این جهت کم گذاشته‌ایم و کمتر وارد بسترشناسی شده‌ایم. شما یک نگاه به حجم کتاب‌‌هایی که دربارۀ امام حسین(ع) نوشته شده است بیندازید؛ خواهید دید که کتاب‌ها عمدتاً یا تکیه بر نقل دارند، یا تکیه بر تحلیل‌های غیرروشمند و توجیه‌گرانه که عمدتاً مبتنی بر بسترشناسی نیست؛ یعنی اینکه کسی مدینه، یمن و مهم‌تر از همه کوفه را بشناسد و با این دید وارد شود. اگر ما قیام عاشورا را از بُعد بسترشناسی بررسی کنیم، خیلی از شبهاتی که در رابطه با عاشوراست و خیلی از سؤالاتی که در ذهن ماست و حتی گاهی اوقات جرئت بیان آنها را نداریم، خودبه‌خود پاسخ داده می‌شوند. من یک مثال می‌زنم، شما یک مقایسه بین مدینه و کوفه داشته باشید، چرا امام حسین(ع) در مدینه نماند و قیام خود را از مدینه شروع نکرد؟ چرا در مکه نماند و قیام خود را از مکه شروع نکرد؟ چرا عبدالله بن زبیر موفق می‌شود که در مکه قیام کند، ولی امام حسین(ع) اصلاً روی مکه حساب نمی‌کند؟

کسانی که در این زمان سیاستمدار بودند یا در زمان‌های نزدیک به آن زمان، شناخت دقیقی به وضعیت شهرها دارند. یکی از این افراد، شخصی به نام محمد بن علی بن عبدالله بن عباس از رهبران نهضت عباسی بود. می‌دانید که عباسی‌ها بیش از سی سال این سازمان زیرزمینی و مخفی خود را اداره می‌کردند تا بالاخره توانستند بر امویان پیروز شوند. این شخص وقتی می‌خواهد داعی (داعی یعنی مبلغ و تبیلغ گر) بفرستد و سفارش شهرها را به داعیان خود بکند، این گونه می‌گوید: «داعی به حجاز نفرستید و روی حجاز حساب نکنید؛ چون حجاز یک منطقۀ شیخینی است؛ یعنی همۀ اینها طرفدار شیخین هستند و زیاد طرفدار آل بیت نیستند». امام باقر(ع) می‌فرمایند: «در کل مکه و مدینه بیست نفر ما را دوست ندارند» یا امام سجاد(ع) نمی‌توانند تشیع آن‌چنانی را در مدینه برپا کنند؛ عمدۀ یاران امام سجاد(ع) شیعه نیستند. این چهارهزار نفر یا سه‌هزار و خرده‌ای که برای اصحاب امام صادق(ع) ذکر می‌کنند، اینها اکثراً شیعه نیستند و فقط از امام صادق(ع) علم یاد می‌گیرند. ما در تاریخ تشیع می‌بینیم هر قیام شیعی، اگر در مدینه یا مکه رخ داده باشد، شکست را با خود به دنبال دارد. از جمله قیام حسین بن علی، صاحب فخ، در زمان امام کاظم(ع). مدینه شهری نیست که اهل بیت(ع) را یاری کند، از جمله قیام محمد بن عبدالله نفس زکیه، می‌‌بینید که کسی او را یاری نمی‌کند و قیام او به راحتی شکست می‌خورد؛ یعنی عباسیان مثل آب خوردن این دو قیام را سرنگون می‌کنند. بنابراین مکه و مدینه طرفدار شیخین هستند و کسی که بخواهد با داعیۀ اهل بیت(ع) در آنجا قیام کند، مسلماً پیروز نمی‌شود، ولی عبدالله بن زبیر در آنجا پیروز می‌شود؛ چون او از همین خاندان است و خالۀ او عایشه است، مادرش اسماء است، با شیخین نسبت دارد و ابوبکر جدّ اوست و با این شعار می‌تواند آنجا را محل قیام خود قرار دهد. باز همان جا محمد بن علی می‌گوید که «به جزیره که جایی در نزدیکی موصل است، دل نبندید، آنجا هم محل خوارج است. به بصره دل نبندید، طرفداران عثمان و اُموی‌ها آنجا هستند. به شام هم دل نبندید که در آنجا طرفدار امویان هستند، به کوفه هم دل نبندید که آنجا هم علوی هستند و شما در جایی که علویان باشند، نمی‌‌توانید به طرفداری از عباسیان قیام کنید».

بعد می رسیم به اینکه چرا یمن را انتخاب نکرد؟ اگر ما یک بسترشناسی از شهر یمن داشته باشیم، متوجه می‌شویم که یمن در آن زمان یک شهر شیعی نیست، این اشتباه استراتژیک کسانی مثل عبدالله بن عباس است که امام حسین(ع) را به یمن سفارش می‌کنند. یمن شهری است که وقتی غارت‌های معاویه شروع شد و سپاه معاویه، که سپاه بزرگی هم نبود، به یمن رسید و عبیدالله بن عباس فرماندار منصوب از حضرت علی(ع) در آنجا حضور داشت، نتوانست مقاومت کند و به راحتی فرار کرد و یمنی‌ها از این فرماندار حمایت نکردند و دو فرزند او را هم در غارت‌های معاویه سر بریدند. بنابراین یمن هم شهری نیست که امام حسین(ع) بخواهد روی آن حساب کند، بصره هم همین طور؛ بصره شهر عثمانی است؛ البته طرفداران اندکی از امام علی(ع) در آنجا حضور دارند که امام حسین(ع) ترجیح می‌دهند با نامه‌نگاری‌های خود این مقدار طرفدار را جذب کند. اتفاقاً پاسخ مثبتی هم می‌دهند، ولی قبل از رسیدن به کربلا می‌فهمند که امام حسین(ع) شهید شده است.

مهم شهر کوفه است؛ اگر ما بخواهیم نظریه‌هایی را که در مورد امام حسین(ع) و قیام ایشان گفته شده است، بررسی کنیم، اگر بخواهیم علت فرستادن مسلم را بررسی کنیم، علت دیر جواب دادن امام حسین(ع) را بررسی کنیم، علت پیروزی عبیدالله بن عباس را بررسی کنیم، علت نامه‌نگاری‌ها را بررسی کنیم، همۀ اینها منوط بر این است که ما یک شناختی از کوفه، ترکیب جمعیتی کوفه، انگیزۀ کوفیان از نامه‌نگاری و وضعیت اقتصادی کوفه داشته باشیم، حتی وضعیت اقتصادی کوفه هم در تحلیل این قیام مؤثر خواهد بود. اینکه ما مثلاً قائل شویم به تشکیل حکومت و بیاییم فقط بر فرمایش امام(ع) تکیه کنیم، یک تحلیل ناقص است. اینکه بخواهیم نظریۀ شهادت را تقویت کنیم و بعد فقط بر فرمایش امام(ع) یا روایات متأخر تکیه کنیم، این هم یک تحلیل ناقصی خواهد بود. الان اگر کوفه و ترکیب جمعیتی آن را بررسی کنیم، متوجه می‌شویم که آیا اعداد و ارقامی که گفته‌اند، درست است یا نه. من در مورد ترکیب جمعیتی کوفه یک مثال بزنم و اینکه آیا واقعاً شیعیان بودند که به جنگ امام حسین(ع) آمدند یا کسان دیگری؟ این کوفه‌ای که ما الان بررسی می‌کنیم، کوفۀ سال ۶۰ق است؛ یعنی بیست سال از آخرین حضور اهل بیت(ع) در این شهر گذشته است. طبیعتاً در این بیست سال حوادث مختلفی روی داده است، نسل های جدیدی آمده‌اند و انگیزه‌های متفاوتی ایجاد شده است. اگر بخواهیم جمعیت را تخمین بزنیم، با توجه به گزارش‌های تاریخی که از قبل و بعد داریم، می‌توانیم جمعیت کوفه را بین ۲۰۰ تا ۲۵۰هزار نفر بدانیم. بنابراین اگر بپذیریم که سی‌هزار نفر در مقابل امام حسین(ع) ایستاده‌اند، این سی‌هزار نفر یک‌هفتم جمعیت کوفه خواهد بود که حالا اگر بخواهیم آن جمعیت دویست‌هزار نفری را جمعیت مقاتل حساب کنیم، مثلاً حتی صدهزار نفر آنها را بخواهیم جنگجو بگیریم، یک‌سوم خواهد بود. البته سی‌هزار نفر مبتنی بر روایتی است که یک اشکال متنی و محتوایی دارد. آن روایت این است: از امام باقر(ع) یا امام صادق(ع) نقل شده است که سی‌هزار نفر، مقابل امام حسین(ع) می‌جنگیدند که «کلهم یتقرب الی الله بدمٍ»؛ درحالی‌که اگر جنگجویان مقابل امام حسین(ع) را بررسی کنیم، می‌بینیم این گونه نیست که «کلهم یتقرب» باشد، بلکه اینها با انگیزه‌های مختلف مادی و حکومتی و با ترس و لرز، تهدید و تطمیع آمده‌اند. علاوه بر اینکه سند این روایت، سند درستی هم نیست. از نظر جمعیتی ما می‌‌توانیم بگوییم بین شش تا ده‌هزار نفر در مقابل امام حسین(ع) قرار گرفته‌اند، شاید بیش از این هم نیازی نبوده باشد، حالا یک سپاه و دسته‌ای که تعداد جنگجویان آن، بیش از صد نفر نیستند، حالا بیشترین رقمی که گفته شده، صد و خرده‌ای است و لذا نیازی نیست که این همه لشکر تدارک ببینند. حالا آیا این ده یا سی‌هزار نفر شیعه بوده‌اند؟ اگر ما دسته‌بندی‌های کوفه را بررسی کنیم، می‌بینیم کسی که شیعه باشد، در این میان حضور ندارد؛ یعنی اینها عثمانی‌هایی بودند که در این بیست سال، حکومت اموی کار کرده بود و اینها را در حزب خود کشیده بود و شیعه در این میان حضور ندارد. اگر شما بخواهید ببینید شیعه در کجا حضور دارد، شیعه در سپاه توابین حضور دارد که در ابتدا هیجده‌هزار نفر ثبت نام می‌کنند. طبیعتاً توابین آنهایی نیستند که در جنگ حضور داشته باشند و از این کار خود توبه کرده باشند، بلکه توابین کسانی هستند که از اینکه امام حسین(ع) را یاری نکرده‌اند، توبه می‌کنند. آنها که در عاشورا بودند که دیگر توبه نمی‌کردند. اگر بخواهیم به جمعیت شیعه یا اکثریت شیعه و محبان اهل بیت(ع) در کوفه پی ببریم، باید در تعداد سپاه مختار دقت کنیم؛ شصت‌‌هزار نفر در سپاه مختار حضور دارند، سپاه مختار با شعار «یا لثارات الحسین» قیام می‌کند و طبیعتاً باید کسانی در این سپاه حضور داشته باشند که در کربلا در مقابل امام حسین(ع)، حضور نداشته باشند. بنابراین به این نتیجه می‌رسیم که تعداد زیادی از مردم کوفه در مقابل امام حسین(ع) در جنگ شرکت نکردند. اینها تعداد اندکی بودند، بین شش تا ده‌هزار نفر که اینها هم تمایلات شیعی نداشتند.

این را گفتم تا پاسخ یک شبهه داده شود؛ اینکه می‌گویند: «امام حسین(ع) به دست شیعیان خود کشته شد و الان شیعیان به خاطر گناهی که کرده‌اند سینه می‌زنند». این اصلاً درست نیست، اما الان شبهۀ رایجی است. این در حالی است که در واقعۀ عاشورا هیچ شیعه‌ای حضور نداشت. اگر ما بخواهیم ترکیب جمعیتی کوفه را در نظر بگیریم، عدۀ کمی از شیعیان مخلص بودند و عدۀ زیادتری متمایل به شیعه بودند و عدۀ معتنابهی جزء حزب عثمانی و اموی بودند، عده‌ای هم نان به نرخ روز خور و غنیمت‌طلب بودند. آنجا کسی که می‌توانست اقلیت فعالی باشد، می‌توانست این جمعیت نان به نرخ روز خور را هم در اختیار خود قرار دهد. وقتی نهضت‌ نامه‌نگاری شروع شد، اینجا سلیمان بن صُرد خزاعی و دیگر شیعیان فعالِ میدان شدند و توانستند جو را در دست خود بگیرند، به گونه‌ای که حتی طرفداران حزب اموی هم نامه نوشتند، حتی عَمر بن حجاج، حجار بن ابجر، شبث بن ربعی، عماره بن مسلم و دیگران نامه نوشتند. خود این نامه‌نگاران، و دسته‌های مختلف آنها و نوع نامه‌هایی که می‌نویسند از نظر بسترشناسی قابل توجه است. نامۀ فردی مثل سلیمان بن صرد که معروف به شیخ‌الشیعه است، نامه‌های مسلم بن عوسجه، حبیب بن مظاهر و دیگران را بررسی کنید و با نامه‌های افرادی مثل حجار بن ابجر و عمر بن حجاج و دیگران که از حزب اموی هستند، مقایسه کنید. شما خواهید دید که سلیمان بن صرد نامه می‌نویسد که «لیس لنا اماما»؛ ما امام نداریم و وضعیت مهیاست برای اینکه شما تشریف بیاورید و امام ما باشید. اما نامه‌ای که عمر بن حجاج و دیگران می‌نویسند این است که مثلاً «باغ‌ها سرسبز شده و درخت‌ها میوه داده است، حیف این است که شما اینجا تشریف نمی‌آورید»؛ یعنی نامه در حد یک مسئلۀ مادی است، امامت و ولایت اصلاً مطرح نیست. بعد شما می‌بینید وقتی امام حسین(ع) می‌خواهد اتمام حجت کند، هیچ وقت یاران خود را صدا نمی‌زند و نمی‌گوید که فلانی شما بودید که به ما نامه نوشتید. آن افرادی که امام حسین(ع) آنها را رسوا می‌کند و صدا می‌زند همین افراد حزب اموی هستند: «مگر شما نبودید که نامه نوشتید، یا عمر بن حجاج؟ یا حجار بن ابجر یا شبث بن ربعی مگر شما نبودید که نامه نوشتید؟»؛ یعنی ایشان حزب اموی را معرفی می‌کند و بیان می‌فرماید: شما به من نامه نوشتید و از شیعیان کسی را معرفی نمی‌کنند. این وضعیت سیاسی کوفه است.

اما وضعیت فرهنگی آن چگونه است؟ خود مسئلۀ شیعه چگونه بود؟ در آن زمان ما چه تعداد شیعه داشتیم که بگوید امام اول، امام علی(ع) است، امام دوم، امام حسن(ع) است و امام سوم، امام حسین(ع) است؟ ما الان ممکن است شناخت درستی از تشیع نداشته باشیم و خیلی وقت‌ها در خیلی از شخصیت‌ها بمانیم؛ مثلاً عبدالله بن عباس آیا شیعه است یا نه و چرا حضور پیدا نکرد؟ عبدالله بن جعفر آیا شیعه است یا نه و چرا حضور پیدا نکرد؟ محمد بن حنفیه آیا شیعه است یا نه؟ اصلاً وضعیت تشیع در آن زمان چه بود؟ شاید اگر خوب بررسی کنیم، ببینیم ما کمتر کسی را داریم که این شناختی را که ما از تشیع داریم، آن زمان داشته باشند و جایگاه امام را بشناسند و امام حسین(ع) را به عنوان امام سوم قبول داشته باشند. جوهرۀ تشیع در آن زمان حقانیت امام علی(ع) بود، حتی پس از او بسیاری از این کوفیان تردید داشتند؛ یعنی بسیاری از این کوفیان نسبت به مسئلۀ صلح امام حسن(ع) تردید داشتند. اینکه می‌گویم بسیاری از کوفیان یعنی اکثر قریب به اتفاق کوفیان، حتی افرادی مثل سلیمان بن صرد و دیگران. اینها از جریان صلح راضی نبودند و امام حسن(ع) را به عنوان امام دوم قبول نداشتند و از کار ایشان انتقاد می‌کردند. اینها حتی در دورۀ حیات امام حسن(ع)، نامه‌هایی به امام حسین(ع) می‌نوشتند و از او می‌خواستند که قیام کند، بعد از امام حسن(ع) هم به امام حسین(ع) نامه می‌نوشتند و می‌خواستند که در زمان معاویه قیام کند. آنها امامت را بیشتر به عنوان امامت سیاسی قبول داشتند و امامت اعتقادی هنوز در میان آنها جا نیفتاده بود و ارتباطات وثیقی با امام حسین(ع) نداشتند که بروند مسئلۀ شرعی بپرسند که نظر شما دربارۀ فقه چیست؟ جالب است حدیثی از امام باقر(ع) داریم که «شیعیان ما تا این زمان مناسک خود را هم نمی‌دانستند که چیست»؛ یعنی شیعه تا زمان امام باقر(ع) نمی‌داند که فقه‌اش جداست، نمی‌داند که کلامش جداست، نمی‌داند که باید دیدگاه خاصی دربارۀ امامت داشته باشد.

این شیعیان چند دسته بودند: یک عده شیعیانی بودند که حکومت امام علی(ع) را درک کرده بودند و از حکومت ایشان راضی بودند، به خصوص اینکه بعد از حکومت امام علی(ع)، حکومت معاویه و ظلم و جور او را دیده بودند. اینها می‌گفتند: «ای کاش کسی مثل امام علی(ع) می‌آمد، عدالت را در میان ما اجرا می‌کرد و این ظلم و ستم را از میان می‌برد». با این نگاه روی امام حسین(ع) حساب می‌کردند، حتی خود امام حسین(ع) هم به بعضی از این شعارها توجه دارد، ببینید که ایشان امام را چگونه معرفی می‌کند: «امام کسی است که عمل به قسط کند، امام کسی است که عمل به کتاب خدا کند»؛ یعنی آن جوهرۀ امامت شیعی را بیان نمی‌کند و وقت این هم نیست که آن را بیان کند. عدۀ زیادی این گونه بودند و عدۀ کمی بودند مثل حبیب بن مظاهر و مسلم بن عوسجه و سلیمان بن صرد که اعتقاد بالاتری داشته باشند و این عدۀ کم توانستند در نامه‌نگاری‌ها نبض قیام را در دست بگیرند. این عدۀ کم بر جریان اکثریت غالب شده بودند و توانستند نعمان بن بشیر را کنار بزنند، با نعمان بن بشیر نماز نمی‌خواندند و خودشان نماز می‌خواندند و جو کوفه را در دست گرفتند که امام حسین(ع) در این زمان حضرت مسلم(ع) را فرستاد و باقی ماجرا که خود شما هم خبر دارید.

به وضعیت اقتصادی اشاره کردم؛ ممکن است یک سؤال برای ما پیش بیاید و یک مقایسه بین جناب مسلم(ع) و عبیدالله بن زیاد داشته باشیم، عبیدالله بن زیاد بر کوفه مسلط شد و همۀ مسائل را برعکس رقم زد. من تا الان می‌خواستم این نکته را عرض کنم که پیش‌بینی امام حسین(ع) از مردم کوفه، پیش‌بینی درستی بود و پیش‌بینی ابن عباس و دیگران درست نبود، گرچه نتیجه با ابن عباس یاری کرد، ولی هماهنگ بودن نتیجه لزوماً دلالت بر درستی گفتار او نمی‌کند؛ چون این نتیجه را مسائلی رقم زد که اصلاً از نظر عادی قابل پیش‌بینی نبود. از نظر عادی این گونه بود که این کوفه، کوفۀ بیست سال پیش نیست و اقلیت شیعی توانسته است بر جو مسلط شود و نعمان بن بشیر که فرماندار کوفه است، عنصر بسیار ضعیفی است و حکومت مرکزی هم که حکومت یزید باشد، در آغاز کار خود است و تدبیر و سیاست معاویه را ندارد؛ لذا همۀ شرایط فراهم است برای اینکه امام وارد کوفه شود، مسلماً اگر امام وارد کوفه می‌شد، می‌توانست اوضاع را در دست گیرد. اینکه می‌بینیم عبیدالله بن زیاد اصرار فراوان دارد که امام وارد کوفه نشود و امام حسین(ع) اصرار فراوان دارد که وارد کوفه شود، به خاطر همین است؛ چون ایشان می‌داند که اگر وارد کوفه شود، آن یارانی که این بهانه را داشتند که ما همراه مسلم نمی‌جنگیم، به طرف امام حسین(ع) می‌آیند. حتی با وجود عبیدالله بن زیاد اگر امام وارد کوفه می‌شد، می‌توانست مقداری از جو را در دست خود بگیرد و اگر ایشان نمی‌خواست وارد کوفه شود، جای دیگری هم نداشت؛ یعنی شما فرض بفرمایید حتماً امام حسین(ع) قیام نمی‌کرد، این از اصول غیر قابل تغییر امام حسین(ع) بود؛ چون در همان زمان معاویه نشان داده بود که قیام نمی‌کرد. از طرفی یزید هم دست از ایشان بر نمی‌داشت، یک عنصرِ خامِ بی تجربه که به حرف‌های پدر خود هم گوش نمی‌دهد و طبیعتاً دست از امام برنمی‌دارد. بنابراین امام حسین(ع) یا باید در مکه بماند که مکه هم خطرناک است یا به یمن برود که امکان آن را هم ندارد و ایران آن زمان هم طرفدار اهل بیت نیستند، یا باید سرگردان شهرها شود یا باید وارد شهری شود که در آنجا از او دعوت کردند و زمینه هم مساعد است. منتها در اینجا یک مسئله پیش آمد که اصلاً قابل پیش‌بینی نبود و آن ورود عبیدالله بن زیاد به کوفه است. چرا قابل پیش‌بینی نبود؟ چون یزید بغض عبیدالله بن زیاد را داشت و در زمان معاویه آرزو می‌کرد که به حکومت برسد و او را بردارد؛ زیرا عبیدالله حاکم بصره بود. این دو با هم تنش‌هایی داشتند و پدر عبیدالله، یعنی زیاد، با ولایتعهدی یزید مخالفت می‌کرد و از مخالفان سرسخت ولایتعهدی یزید بود. عبیدالله بن زیاد مبغوض یزید بود، ولی وقتی جریان حرکت شیعه پیش آمد، این حزب اموی که در کوفه حضور داشتند، به یزید نامه نوشتند که اگر می‌خواهید کوفه را حفظ کنید، عجله کنید که کوفه دارد از دست می‌رود و نعمان بن بشیر هم کسی نیست که کوفه را نگه دارد. یزید هم با افرادی چون سرجان مسیحی مشورت کرد و به نتیجه رسید کسی که می‌تواند کوفه را نگه دارد، عبیدالله بن زیاد است. اینجا من از بعد روان‌شناسی فردی بسترشناسی می‌کنم، عبیدالله بن زیاد مبغوض یزید است و لذا وقتی یزید به او بها می‌دهد، باید خود را نشان دهد؛ مانند زیاد که قبلاً مبغوض معاویه بود و معاویه رگ خواب او را می‌دانست و با یک استلحاق که او را برادر خود خواند، توانست رگ خواب زیاد را به‌دست آورد والا زیاد از شیعیان بود و کسی بود که با اینکه امام حسن(ع) صلح کرده بود، زیر بار معاویه نمی‌رفت. منظورم از «شیعیان» طرفداران امام علی(ع) است. کسی که می‌خواهد فرماندار کوفه شود باید تجربه داشته باشد و عبیدالله بن زیاد تجربه دارد، در بصره و در جنگ‌های خراسان خود را نشان داده است و باید کسی هم باشد که مثل یزید به چیزی معتقد نباشد و هر کاری هرچند زشت و ناجوانمردانه را انجام دهد. این شخص کسی غیر از عبیدالله بن زیاد نمی‌تواند باشد. نعمان بن بشیر پیرمردی است که جوانی خود را کرده است و لازم نمی‌بیند به خاطر یزید آخرت خود را خراب کند و دست خود را به خون پسر پیامبر(ص) آلوده کند، ولی عبیدالله بن زیاد جوان است و بین دهۀ ۴۰-۳۰ عمر خویش است؛ آرزو دارد و حتی آرزوی خلافت. بنابراین حاضر است برای رسیدن به آن، هر کاری انجام دهد. این عنصر غیرقابل پیش‌بینی بر کوفه مسلط شد و از ابزارهایی استفاده کرد که جناب مسلم نمی‌توانست از آن ابزارها استفاده کند؛ چون مسلم حاکم رسمی کوفه نبود. یکی از ابزارهایی که استفاده کرد، ابزار بیت‌المال بود. عبیدالله بن زیاد بیت‌المال را قبضه کرد و از دو عنصر خیلی مهم عطا و رزق استفاده نمود که امام حسین(ع) هم در کلمات خود به عطیه اشاره می‌کنند. عطا چه بود؟ رزق چه بود؟ عطا کمک‌های نقدی بود که حکومت ماهانه یا سالانه به افراد می‌داد و رزق کمک‌های جنسی بود که حکومت به افراد می‌داد و ابزاری بود در دست حکومت که هرگاه می‌خواست از آنها استفاده می‌کرد و افراد را تهدید یا تطمیع می‌نمود. اولین کاری که عبیدالله بن زیاد کرد این بود که اگر از اطراف مسلم متفرق نشوید و با یزید مخالفت کنید، من عطای شما را قطع می‌کنم و اگر کسی در برابر امام حسین(ع) قرار گیرد، عطای او را چند برابر می‌‌کنم. شما می‌بینید که مختار هم از این عنصر مالی ـ اقتصادی استفاده می‌کند، وقتی مختار بر کوفه مسلط می‌شود، اولین کاری که می‌کند، این است که درب بیت‌المال را باز می‌کند، بیت‌المال حدود شش تا نه میلیون درهم پول داشته است، مختار اینها را تقسیم می‌کند. این ابزار مهمی است که مسلم از آن استفاده نمی‌‌کند یا نمی‌خواهد، یا نمی‌‌تواند یا اصلاً نظر ایشان بر این نیست. نکتۀ دیگری که عبیدالله بن زیاد توانست از جامعه‌شناسی خود استفاده کند، این بود که در آن زمان یک منصبی در قبایل بود به نام «عرفا» یا «عریف». هر عریفی مسئولیت یک عده از افراد قبیلۀ خود را داشت که مجموعاً عطای آنها صدهزار درهم می‌شد. عریف را این گونه تعریف کردند، حالا به تناسب ممکن است تعداد افرادشان بیشتر یا کمتر باشد، اما مقدار عطایشان صدهزار درهم می‌شد. نخستین کاری که عبیدالله بن زیاد کرد این بود که عرفا را خواست و به آنها گفت: «اگر کسی از شما طرفداران مسلم باشد، عطای آن را قطع می‌کنم و عطای آن عریف را هم قطع می‌کنم. نه تنها عطای خود شخص بلکه عطای کل عرافه را قطع می‌کنم» و این گونه همه را تهدید کرد، این مسئله خیلی کارساز بود در اینکه عبیدالله بن زیاد بتواند بر اوضاع مسلط شود.

این از روان‌شناسی فردی و جامعه‌شناسی عمومی، اما بسترشناسی کوفه می‌تواند به ما کمک کند تا به این پرسش پاسخ دهیم که آیا امام حسین(ع) به خاطر تشکیل حکومت رفت یا به خاطر شهادت. مسلماً با این وضعیتی که ما ترسیم می‌کنیم، می‌بینیم که تشکیل حکومت برای امام به راحتی فراهم است. امام حسین(ع) در یک مرحله‌ای اصلاً یار نمی‌خواهد، ما می‌پرسیم که چرا فلانی و فلانی به کمک امام نرفتند؟

مگر ما دعوتی هم از امام حسین(ع) داریم؟

یعنی وقتی امام حسین(ع) می‌خواهد از مدینه یا مکه حرکت کند، یار می‌خواهد یا نمی‌خواهد؟

آیا می‌گوید به من ملحق شوید که من به جنگ می‌روم؟

آیا امام حسین(ع) برای جنگ می‌رود یا برای این می‌رود که بر یک سرزمین آماده‌ای وارد شود؟ آیا اگر امام حسین(ع) برای جنگ می‌رود، معقول است که با صد یا دویست نفر برود؟

امام حسین(ع) می‌رود که در یک سرزمین آماده‌ای وارد شود. امام حسین(ع) می‌خواهد برود با چه کسی بجنگد؟ با کوفی‌ها بجنگد؟

کوفی‌ها که او را دعوت کردند و میزبان هستند، اگر جنگی باشد، باید با شام باشد. اینکه چرا امام حسین(ع) خانوادۀ خود را می‌برد با همین مسئله قابل تحلیل است. اولاً اگر خانوادۀ خود را نمی‌برد، ممکن بود که یزید به عنوان یک نقطه ضعف از آن استفاده کند و ثانیاً امام حسین(ع) دیگر قصد برگشت به مدینه یا کوفه را ندارد و می‌رود که به عنوان یک امام، رهبر و خلیفه بر کوفه مسلط شود. اگر امام بر کوفه مسلط می‌شد، دیگر بقیۀ مسائل حل بود؛ چون کوفیان در همراهی با امام حسین(ع) انگیزۀ فراوانی داشتند و طبیعتاً امامی که در این زمان بر کوفه مسلط است و می‌خواهد با یزیدِ جوانِ خامِ بی‌تجربۀ غیر متدین بجنگد، کفۀ ترازو به نفع امام حسین(ع) است. ما کافی است بتوانیم تصور کنیم که امام حسین(ع) وارد کوفه شده و بر کوفه مسلط شده، بقیۀ مسائل حل است. حجاز و بقیۀ نقاط عراق و بصره به راحتی می‌توانند تحت کنترل امام درآیند و ایشان با آن تجربۀ خود، مسلماً بر یزید برتری دارد.

بنابراین اگر ما در تحلیل زندگی امام حسین(ع) و سایر ائمه(ع) به سمت بسترشناسی برویم، مسلماً بسیاری از پاسخ‌های خود را درخواهیم یافت، به‌ویژه آن پرسش‌هایی که گاهی اوقات حتی نتوانیم با کسان دیگری مطرح کنیم. یک مسئله که در تحلیل‌های اشتباه ما استوار است، این است که همیشه تصور می‌کنیم ائمه(ع) در آن محیطی که بودند، محبوب‌ترینِ افراد بودند، درحالی‌که خیلی اوقات چنین نبود. من هفت یا هشت سال پیش از یکی از امام جمعه‌های تهران شنیدم که «وقتی امام کاظم(ع) از دنیا رفتند، پانصد‌هزار نفر در تشییع جنازۀ ایشان شرکت کردند». ایشان می‌فرمودند: «البته یک میلیون نفر هم گفتند، ولی پانصدهزار نفر صحیح‌تر است». کسی که چنین تحلیلی می‌‌کند طبیعتاً بغداد آن زمان را نمی‌شناسد و اصلاً جمعیت بغداد در آن زمان را نمی‌داند. شاید تصور درستی از رقم پانصدهزار نداشته باشد، جریان‌های مختلف داخلِ بغداد را نمی‌داند، جایگاه امام را در بغداد نمی‌داند. ما الان یک پایان‌نامه‌ای می‌خواهیم کار کنیم، تحت عنوان اینکه «چرا ائمه(ع) در مدینه نفوذ چندانی نداشته‌اند؟» ائمه(ع) در زمان خودشان در مدینه طرفداران چندانی نداشتند و حالا جالب است بدانید فرقه‌های مختلف هم در حجاز نبودند، جایگاه فرقه‌های مختلف مثل واقفیه، غالیان، اسماعیلیه معمولاً کوفه و شهرهای عراق است، اینها به اصطلاح در شهرهایی که ائمه(ع) حضور داشتند نبودند؛ چون اولاً خود شیعیان آنجا متکثر نبودند و خود امام هم آنجا حضور داشت، اما چرا ائمه(ع) در آنجا نفوذ چندانی نداشتند؟ الان مثلاً تصور ما این است که امام صادق(ع) در زمان خود محبوب‌ترین فرد بوده است. اگر ما بخواهیم یک تحلیل درستی از اوضاع مدینه داشته باشیم، باید شخصیت‌های دیگر را هم بشناسیم، وضعیت فرهنگی و وضعیت محبوبیت آنها را هم بدانیم. ما اگر بخواهیم جایگاه امام صادق(ع) را بدانیم، باید با جایگاه مالک مقایسه کنیم، اگر بخواهیم جایگاه امام صادق(ع) و وضعیت تشیع را در عراق بدانیم، باید با جایگاه ابوحنیفه مقایسه کنیم. باید مکتب‌های فقهی و کلامی آن زمان را خوب بشناسیم تا بتوانیم تحلیلی از موضع‌گیری‌ها و وضعیت امام و حتی موضع‌گیری‌های منفی امام به‌دست آوریم، که چرا مثلاً امام در مقابل قیام توابین و قیام مختار موضع نگرفتند؟ در مقابل قیام حسین بن علی صاحب فخ موضع نگرفتند؟ چرا امام رضا(ع) در مقابل قیام ابن طباطبا موضع نگرفتند؟ تحلیل همۀ اینها مبتنی بر یک بسترشناسی صحیح، دقیق و روشمند از آن زمان است. مباحث من تقریباً تمام شده است، اگر سؤالی باشد، من در خدمت دوستان هستم.

پرسش و پاسخ

یک نفر از حضار: با تشکر، یک مورد که در مباحث حضرتعالی مورد بحث به نظر می‌آید این است که برای هیچ یک از فرمایش خود که مخالف بحث‌های مشهور است، هیچ کُد، آدرس، سند و دلیلی نیاوردید، و صرف ادعاست که این گونه بود و نه شاهد تاریخی، نه کتاب و روایتی. دوم اینکه بعضی از تحلیل‌های شما مثلاً اینکه می‌فرمایید نامه‌های کوفیان کی و کجا به دست امام حسین(ع) رسید؟ ظاهراً بعد از فوت معاویه شروع شد؛ چون در زمان معاویه این کار را نمی‌کردند، به محض اینکه خبر فوت معاویه به امام حسین(ع) رسید، ایشان از مدینه بیرون زدند و هنوز نامه‌ها نیامده بودند که با این تحلیل شما که ایشان می‌روند تا یک حکومتی را تشکیل دهند، بتوان جمع و جور کرد. این مسائلی که با هم جور درنمی‌آید در فرمایش شما به ذهن انسان می‌رسد.

جناب آقای دکتر صفری: فرمایش جنابعالی نکات مهمی دارد که اول، دومی را جواب می‌دهم و بعد، اولی را. ما دو مسئله داریم: یکی نامه‌نگاری و دیگری ارتباط امام حسین(ع) با کوفیان. ما شواهدی داریم و در کتاب‌های مختلف تاریخی هم ذکر شده است که امام حسین(ع) در زمان معاویه با کوفیان مرتبط بودند و یک شناختی داشتند. حتی نامه‌هایی داریم که در زمان معاویه به امام حسین(ع) نوشته شده بود و ایشان فرموده بودند: «فعلاً بین ما و ایشان یک جریان صلحی هست که منتظر هستیم که بعد از این آقا چه باید کرد». اینکه ظاهراً در تاریخ هست. اما جو نامه‌نگاری که همه جوگیر شدند و شروع به نامه‌نگاری کردند، از چه زمانی شروع شد؟ این بعد از فوت معاویه؛ لذا این ارتباط قبل از فوت معاویه هم بوده است و امام حسین(ع) هم پاسخ می‌دادند و پاسخ ایشان هم عمدتاً منفی بوده است، حالا یا بهانۀ صلح می‌کردند و اینکه چرا بهانۀ صلح می‌کردند هم تحلیلی دارد و یا به بهانه‌های دیگر، ولی این ارتباط بوده و امام هم از آنجا شناخت داشته است.

دربارۀ سؤال اول، من در اینجا به عنوان نظریه‌پرداز حضور پیدا نکردم؛ چون نظریه‌پرداز باید یک لوازمی را متحمل شود که ما این لوازم را متحمل نشدیم. من به عنوان طرح مسئله خدمت شما رسیدم که از حضور شما هم استفاده کنم. البته برای این ادعای خود، به فرمایش شما شواهدی را هم ذکر کردم؛ یعنی همین وضعیت کوفه‌ای که داشتم عرض می‌کردم، همه شواهد تاریخی است که در تاریخ هم آمده است، منتها با دید غیر تحلیلی، یک نگاهی به آن می‌شود و با دید تحلیلی که حالا ما بخواهیم اینها را کنار هم بگذاریم و بسترشناسی کنیم، یک نگاه دیگری به آن می‌شود که من به خیال خود سعی می‌کردم اینها را جفت و جور کنم تا بتوانم مدلی برای شما ارائه دهم که ظاهراً طبق فرمایش شما ناموفق بوده است، ولی به‌هرحال فکر می‌کنم اگر مقداری تأمل کنیم، شاید این جفت و جوری که با این نوع نگاه حاصل می‌شود، شبهات و مشکلات کمتری نسبت به نظریه‌های دیگر داشته باشد. اگر بخواهید وارد بحث شویم.

یکی از حضار: اگر از این زوایه نگاه شود، کل حرکت امام حسین(ع) از مدینه برای تشکیل حکومت، ایشان را در یک عمل انجام‌شده قرار می‌دهد، درست است که برای اسلام است، اما حرکت برای تشکیل حکومت، ایشان را در عمل انجام‌شدۀ شهادت قرار می‌دهد، آیا ما واقعاً می‌توانیم چنین برداشتی از این اتفاق داشته باشیم؟

جناب آقای دکتر صفری: ما نسبت به قیام و حرکت امام حسین(ع) می‌توانیم دو نوع نگاه داشته باشیم: یک نگاه تاریخی و یک نگاه فرا تاریخی که هم در نوع تحلیل و هم در استفاده از منابع، با هم تفاوت دارند و البته ممکن است در بعضی جاها با هم تعارض داشته یا نداشته باشند. نگاه مرحوم آقای صالحی تاریخی است و با استفاده از منابع تاریخی البته با بحث بسترشناسی ما متفاوت است؛ چون او فقط یک جنبه را دیده است، ولی اگر ما آن جنبه‌های فراتاریخی را نخواهیم مد نظر قرار دهیم، نه اینکه نفی کنیم، بلکه بگوییم ما متخصص آن زمینه نیستیم یا فعلاً نمی‌خواهیم در آن زمینه بحث کنیم، ما می‌خواهیم ببینیم که حرکت امام حسین(ع) از نگاه تاریخی و به عنوان یک شخصیت تاریخی که قوانین تاریخی بر او حاکم است، آیا یک حرکت هوشمندانه است یا یک حرکت غیر هوشمندانه است؟ همچنان‌که ابن خلدون می‌گوید مبتنی بر محاسبات درست نیست، ابن خلدون می‌گوید: «امام حسین(ع) اشتباه کرد» همچنان که بعضی از مورخان می‌گویند، حالا چه مورخان سنی و چه مورخان مستشرق. آیا یک حرکت هوشمندانه است یا نه؟ آیا اگر ما هم در آن زمان بودیم و در جایگاه امام حسین(ع) و با شناختی که ایشان از اوضاع داشت، این حرکت می‌توانست یک حرکت عقلایی باشد یا نه؟ حالا حرکت عقلایی لزوماً نباید در سطح عقل مردم آن زمان باشد، بلکه باید یک محاسباتی را داشته باشد که محاسبات از نظر عقل قابل پذیرش باشد. طبیعتاً اگر ما بخواهیم با نگاه تاریخی وارد شویم، شواهد و فرمایش خود امام و بسترشناسی ما را به این نتیجه می‌رساند که امام حسین(ع) برای تشکیل حکومت رفت و غیر از این هم نیست.

یکی از حضار: تقریباً بعد از رحلت پیامبر(ص) ما هیچ جای امنی بر ائمه(ع) نمی‌بینیم با این تفسیر که در شام امویان هستند، در مکه و مدینه شیخین اکثریت دارند. واقعیت امر این است که ثمرۀ پیامبر(ص) و اهل بیت(ع) در مجموعۀ بلاد اسلامی گم هستند و بهترین جا کوفه است که در آنجا هم به چنین سرنوشتی دچار می‌شوند. آیا واقعاً اسلام آن روز چنین وضعیتی داشت؟

جناب آقای دکتر صفری: باید عرض کنم که دو مسئله هست: یکی بحث امنیت و یکی بحث محبوبیت. اگر بخواهید مسئلۀ امنیت را در نظر بگیرید، سه امام ما امنیت خیلی خوبی داشتند: امام سجاد(ع)، امام باقر(ع) و امام صادق(ع). امام کاظم(ع) امنیت نداشتند که حالا بسترشناسی آن را باید در جای دیگری گفته شود، حالا من یک اشاره‌ای می‌کنم اصلاً حرکت امام کاظم(ع) با امامان دیگر یک تفاوت ماهوی دارد. امام کاظم(ع) دارد به سمت تشکیل یک سازمان مخفی می‌رود، اینکه ایشان زندانی می‌شوند و امام سجاد(ع) یا امام باقر(ع) زندانی نمی‌شوند، علت دارد چون حکومت می‌بیند که امام کاظم(ع) دارد سازمان وکالت را تشکیل می‌دهد و پول جمع می‌کند. حکومت خیلی حساس است و اگر کسی داعیۀ خلافت داشته باشد، علامت آن این است که «یجبی الیه الخراج»؛ امام کاظم(ع) دارد این کارها را می‌کند، ولی ما دربارۀ امام سجاد(ع) یا امام صادق(ع) نداریم که «یجبی الیهم الخراج» حتی پرداخت وجوهات را هم نداریم؛ یعنی ما نداریم کسی خدمت امام صادق(ع) آمده باشد و بگوید من آمده‌ام خمس خود را بدهم و ایشان هم خمس را به عنوان خراج یا خمس ارباح مکاسب بگیرد. این سه امام در امنیت هستند، چرا؟ به خاطر تغییر استراتژی که بعد از قیام امام حسین(ع) انجام دادند، اینها بعد از قیام امام حسین(ع) دیدند که شرایط قیام برای آنها فراهم نیست، حتی در جریان حَرّه، امام سجاد(ع) در امنیت کامل است و بعد از ایشان امام باقر(ع) در زمان امویان در امنیت کامل است و تا زمانی که قیام محمد بن عبدالله نفس زکیه سرکوب نشده است، باز امام صادق(ع) در امنیت کامل است. بعد از اینکه در سال ۱۴۵ق قیام نفس زکیه سرکوب می‌شود، حکومت حساس می‌گردد و گویا امام صادق(ع) هم دارد کارهایی انجام می‌دهد. بنابراین امنیت با محبوبیت فرق می‌کند. اینها در امنیت هستند، ولی محبوبیت که مثلاً طرفدارانشان در اکثریت باشد به گونه‌ای که اگر رأی‌گیری کنیم، امام باقر(ع) یا امام صادق(ع) رأی بیاورد، نه؛ چنین چیزی نیست.

یکی از حضار: یک نکته‌ای را در ابتدا فرمودید که دو کلمه به عنوان اضافه شود بهتر است و این مطالبی که شما فرمودید تقریباً جنبۀ مثال دارد و شاید اصلاً نظر نهایی مطرح نشد. عنوان اولیه عنوان خیلی زیبا و قابل تأملی است که نقش بسترشناسی در قیام عاشورا یا در کلیۀ رفتارهای فردی و اجتماعی ائمه(ع) چگونه است. یک نکته وجود دارد که آیا افعال امام هم مثل اقوال امام، به عنوان منبع فقه ملاحظه می‌شود؛ آیا بحث عدم نیل عقل به درک مِناطات در آن وجود دارد یا نه؟ یعنی به وسیلۀ یک علم غیب که بلاخره در تتمۀ کار امام هست، آیا با آن لحاظ، بسترشناسی چقدر می‌تواند کارآمد باشد و نتیجۀ نهایی را مشخص کند؟ این بحث خیلی مهم است و شاید علت اصلی سؤالات بعضی از افراد در مورد قیام عاشورا این نیست که زمینه‌ها مساعد بوده یا نبوده است، عمدۀ محور سؤالات این است که امام با علم غیب خود به پایان کار، چرا رفت؟ این بحث ناخودآگاه به یک بحث کلامی منتهی می‌شود، به‌ویژه با در نظر گرفتن روایاتی که حضرت به مطلب تصریح می‌کند و باز در کنار ما روایاتی داریم که یکی دو تا هم نیست که ائمه(ع) آن صحیفۀ مختوم را دارند و رفتار آنها بر یک اساس دیگری هم تنظیم می‌شود. باز شواهد دیگری داریم که ائمه(ع) به تصریح گفته‌اند که حکومت به چه کسی می‌رسد و این جریان در نهایت به کجا ختم می‌شود. در قضیۀ ائمه که صاحب ردای زرد می‌رسد، اشاره به منصور و دیگران. با این حساب این به ذهن می‌آید که بسترشناسی تحلیل بسیار زیبایی است برای اینکه جریانِ ظاهر را درست کند، اما باز کُمیتِ تحلیل نهایی و جریان باطن، لَنگ است.

جناب آقای دکتر صفری: این فرمایش خیلی متین است، پیشنهاد اولیۀ من به جناب آقای دکتر قاضی‌زاده «نقش بستر شناسی در سیرۀ ائمۀ اطهار» بود که فرمودند چون ایام صفر و محرم است، به سمت امام حسین(ع) برویم. به خاطر همین من اگر آن بحث بسترشناسی را می‌کردم، طبیعتاً بنا داشتم که از جوانب مختلف فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی و سیاسی اینها را بررسی کنم و مثال‌های مختلفی هم بزنم. اما در رابطه با فرمایش جنابعالی، از دیدگاه درونی که ما داریم و منابع و مبانی درونی که خودمان داریم، اینجا با یک مسئله به نام «تعامل کلام و تاریخ» مواجهه می‌شویم که اینجا طبیعتاً باید تکلیف خود را مشخص کنیم، از جمله در رابطه با عصمت که آیا امام خطا می‌کند یا نمی‌کند، آن هم عصمت از خطا و نه عصمت از گناه و از جمله در رابطه با علم غیب امام(ع). طبیعتاً اگر من بخواهم از نگاه یک مورخ شیعی بحث کنم، باید این عوامل را مدنظر قرار دهم، اما اگر من یک مورخ بما هو مورخ باشم و دنبال کشف واقع باشم، طبیعتاً با مبانی درونی و روایات درونی نمی‌توانم به تحلیل تاریخ بپردازم. الان منابع این فرمایشاتی که شما فرمودید، تقریباً همه درونی است. منابع صحیفۀ مختوم، منابع درون‌شیعی است؛ یعنی از منابع بیرونی نیست. فرق بین تاریخ، کلام و حدیث همین است که تاریخ می‌آید از متفاهمات مشترک برای کشف واقع استفاده می‌کند، ولی کلام ممکن است مختص به یک مذهب باشد. این مشکلی است که همۀ مورخان شیعی با آن مواجه‌اند و طبیعتاً باید به گونه‌ای پاسخ بدهند. منتها نکته‌ای که ما داریم این است که ممکن است در تحلیل‌های خودمان به گونه‌ای حرکت کنیم که مخالف این مبانی نباشد، آن هم مبانی مسلم کلامی. ممکن است من به گونه‌ای حرکت کنم که مخالف این مبانی مسلم نباشد، ولی لزوماً من موظف نیستم که همۀ تحلیل‌های خود را مبتنی بر این مبانی قرار دهم. در همین علم غیب شما به من نشان دهید که مقدار اجماع شیعه در طول تاریخ تشیع چیست؟ می توانید به من نشان دهید؟

یکی از حضار: خود این یک بسترشناسی می‌خواهد، این شیعه‌شناسی که شما فرمودید، با این حساب خیلی‌ها اصل امامتشان جا نیافتاده است، چه رسد به علم غیب آن. اما ما الان روی مسائل مسلم اثبات‌شدۀ امروز شیعه بحث می‌کنیم.

جناب آقای دکتر صفری: الان به نظر شما محدودۀ علم غیب چیست؟

یکی از حضار: اطلاق دارد، دلیل مطلق است.

جناب آقای دکتر صفری: آیا «علم بما کان و بما یکون و ما هو کائن» است؟ آیا علم به همۀ معارف است؟ آیا علم به همۀ علوم است؟ آیا علم به همۀ حوادث جزئیه است؟

یکی از حضار: همۀ اینها جزء لوازم عصمت در فعل است.

جناب آقای دکتر صفری: احسنت، این ممکن است یک مبنا باشد.

یکی از حضار: به‌هرحال موضوع بسترشناسی قیام امام است، «ان الامام اعظم قدراً من ان یدرکها العقول البشر» و لذا نمی‌شود لحاظ نشود؛ یعنی موضوع بسترشناسی قیام همین امامی است که این اختلافات است. «فاذا شاؤوا علموا» اینکه کم نیست.

جناب آقای دکتر صفری: «فاذا شاؤوا علموا» برای شما مسلم است که امام می‌دانستند؟

یکی از حضار: حالا به عصمت و اعتصام ضمیمه کنید، حل می‌شود.

جناب آقای دکتر صفری: نه، ببینید الان ما یک نصوصی را داریم، من از شما توجیه می‌خواهم.

یکی از حضار: من مسلماً عرض می‌کنم و برای من بحث فراتر از اینهاست.

جناب آقای دکتر صفری: بحث فراتر از اینها است، ولی الان چه می‌خواهید بگویید؟ من الان یک شاهد تاریخی برای شما مثال بزنم، ببینم شما که علم غیب را این گونه توجیه می‌کنید، چگونه این مطلب را توجیه می‌نمایید. امام حسین(ع) وقتی به سمت کوفه حرکت کرد که کاملاً جریان مغلوبه شده بود، مسلم شهید شده و عبیدالله بن زیاد مسلط شده بود، شما این را چگونه توجیه می‌کنید؟

یکی از حضار: شما یک مثالی از قضیه گرفتید، همۀ انبیا آمدند و این روایت مسلم است و یکی دو تا نیست، بحث این است که قضیۀ کربلا «ان الحسین خازن الوحی»؛ یعنی عقلانی‌ترین حرکت را ایشان انجام داده است منتها توجیه می‌خواهد.

جناب آقای دکتر صفری: عقلانی‌ترین حرکت چه بوده است؟

یکی از حضار: به نظر من مباحث بسترشناسی شما قابل جمع است با یک وجود اقدس که عقول عادی نمی‌تواند درک کند، مشکل از امام نیست، مشکل از خود ماست. قدر مسلم که فرمودید این است، قبل از آن امام اخبار کرده است هم خودشان و هم از حرکت مدینه معلوم است که «دنیا این گونه است و گویا مردم عوض شده‌اند». اینها را همه باید با هم دید. شما الان بریده بریده نگاه کردید. بحث دیگر اینکه محبوبیتی که فرمودید یک نوع تشکیک است، محبوبیت ائمه حتی در نظر کسانی که زندقه و کفرشان هم معلوم بوده، مشخص است. این شبهه خیلی عجیب است و من قبلاً ندیدم. آیا اصلاً مستندات تاریخی هست که محبوبیت دیگران در مقابل ائمه مطرح باشد؟ بله شاید خطیب جمعۀ تهران یک چیزی گفتند و جمعیت‌شناس نبودند، ولی به‌هرحال مستند فرمایش شما چیست که دیگران محبوبیت بیشتری داشتند؟

یکی از حضار: ببخشید من فکر می‌کنم همان بحث کلی خیلی زیباتر است؛ چون اکثر بحث مثال‌ها برمی‌گردد به همان کلی.

جناب آقای دکتر صفری: ببینید ما وقتی کلی بحث می‌کنیم، باید وارد مثال شویم و از مثال نترسیم.

یکی از حضار: عرض من همین است، ما با در نظر گرفتن این می‌خواهیم یک اندیشه‌ای را به مخالفان تزریق کنیم، حرکت امام را از صورتی که تصور شده است، پاک کنیم و یک صورت عقلانی دهیم که حالا مخاطب ما جهان اسلام باشد و بپذیرد، این یک بحث است و باید مراقب باشیم. اما نقش بسترها امروز در عمدۀ مباحث دینی مطرح شده است، نقش علم در تعیین و تأویل موضوعات شرعی و مانند اینها، ما تقریباً در عمدۀ مباحث دچار چنین حالتی می‌شویم. اجتهاد و فهم دینی حالا بعضی‌ها می‌گویند بستر اصلاً نقشی ندارد و تمام این بسترها در نصوص آمده و ملاحظه شده است. فقیه آن موقع می‌فهمد که متون را بیشتر دیده باشد و ربط بین متون را دیده باشد. همین در مورد عاشورا هست، آن کسی در مورد عاشورا می‌فهمد که متون را بیشتر دیده باشد. اما از آن طرف شواهدی را می‌آورند «انتم افقه» حالا معاذیر کلام را بفهمیم، اشاره شود به بسترشناسی یا به قول مرحوم بروجردی نقش فقه عامه در فهم فقه شیعه؛ چون فقه شیعه به منزلۀ حاشیه است اگرچه این جمله مخالفان شدیدی هم دارد. حالا اینکه ما ببینیم برای تحلیل یک جریانی که می‌خواهد عاشورا و فقه جعفری تحلیل شود، نقش قرائت متون و تحلیل متون چقدر است و این قدری هم که باقی می‌ماند با چه ملاکات و چه اصولی باید کنار گذاشته شود تا با آن اصول کلی جور دربیاید. تصور من این است که باید این کلی درست شود.

جناب آقای دکتر صفری: همان طور که عرض کردم، اگر بخواهید در علم غیب بحث کنید، بنده حاضر هستم بحث کنم. اینکه اصلاً مبانی علم غیب چیست، روایات علم غیب چیست، چه اشکالاتی بر روایات «علم ما کان و ما یکون» از نظر سندی و متنی وارد است و چه دیدگاه‌هایی دربارۀ علم غیب وجود دارد از جمله اینکه فرمودند: «اذا شاؤوا عَلِموا» اما من ترجیح می‌دهم در مباحث تاریخی فعلاً نظریۀ علامه طباطبایی را اخذ کنیم که ائمه(ع) دو وجود دارند: وجود نورانی و وجود عنصری. در آن وجود نورانی اینها عالم به غیب هستند، حتی عالَم نزد آنها حضور دارد و علم آنها هم از باب علم حضوری هست. اما در باب وجود عنصری، محکوم به قوانین این طبیعت هستند و طبیعتاً لازم نیست به علم غیب خود عمل کنند و عمل هم نمی‌کنند. بهترین راهی که فعلاً در تحلیل جریان‌های تاریخی می‌بینیم این است که متخذ شویم به آن علم که طبیعتاً آن علم، دیگر اثری در تحلیل جریان‌های تاریخی نخواهد داشت و به من این اجازه را خواهد داد که در بسترشناسی خود راحت باشم و بر اساس تحلیلِ جریان‌ها عمل کنم و امام را مانند یک شخصیت تاریخی در نظر بگیرم.

یکی از حضار: این گونه که شما طرح می‌کنید در آن احتمال اشتباه در می‌آید.

جناب آقای دکتر صفری: یعنی چه؟

یکی از حضار: یعنی ممکن است یک رفتار تاریخی چون مستند به علم غیب نیست یک وجود عنصری و محکوم به این قوانین است، در آن احتمال اشتباه درمی‌آید.

جناب آقای دکتر صفری: ببینید من در تحلیل‌های خود تحت تأثیر عقاید شیعی خود هستم؛ یعنی جاهایی که مورخان دیگر حتی مورخان شیعی.

یکی از حضار: در مورد شیعه و امام شیعه داریم حرف می‌زنیم.

جناب آقای دکتر صفری: بعد می‌خواهم ببینم مبنای علامه می‌تواند دست ما را باز کند که ما در بسترشناسی خود بر اساس شواهد تاریخی عمل کنیم یا نمی‌تواند؟ طبیعتاً می‌تواند پس علم غیب مؤثر در فعل امام نیست، همین را می‌خواهیم بگوییم.

یکی از حضار: بلاخره آن علم امام است که دارد اثر می‌کند و کار می‌کند. امام در نهایت همۀ اینها را می‌بیند و حرف می‌زند.

یکی از حضار: چرا از آن طرف نمی‌گویید؟ ما می‌توانیم بگوییم تاریخ‌نگاران اشتباه کردند، ما نهایت این را می‌پذیریم؛ یعنی نهایت این است که می‌گوییم تاریخ را کسانی نوشتند که معصوم نبودند و اشتباه کردند و اتفاقاً از آن طرف مؤید هم داریم که تاریخ را کسانی نوشتند که در بسیاری از موارد اصلاً با ائمه(ع) مشکل داشتند؛ چون حکومت در دست شیعیان نبوده است، بالطبع وقایع تاریخی طوری نوشته می‌شد که حضرات در یک گوشه‌‌ای از تاریخ باشند، حتی اگر می‌خواستند راجع به محبوبیت جنایتکارترین افراد و محبوبیت امام صادق(ع) بنویسند، بالطبع چون جیره‌خوار آن جنایتکارترین فرد بودند، او را محبوبت‌ترین می‌نوشتند، و مشکلی ندارد کما اینکه می‌بینیم مورخان همین حالا هم همین گونه هستند؛ یعنی دو تاریخ‌نگار یک واقعه را دو گونه می‌نویسند.

جناب آقای دکتر صفری: این فرمایش، یک فرمایش علمی نیست که ما یک حکم کلی را در مورد یک علم صادر کنیم و بگوییم همۀ اینها را جنایت‌کاران نوشته‌اند. اتفاقاً اگر ما شناختی از وضعیت مورخان و تاریخ‌نگاران داشته باشیم، می‌بینیم که چنین نیست؛ به‌ویژه در مورد امام حسین(ع)، اینها نصوصی است که خود ما داریم و کاری به جنایت‌کاران نداریم؛ یعنی یک اُموی اسم و نشاندار نداریم که آمده باشد و تاریخ را نوشته باشد و به خورد ما داده باشد. اینکه امام حسین(ع) چه زمانی حرکت کرد، چه فرمایشی فرمود، اینکه امام حسین(ع) وقتی حرکت کرد که مسلم شکست خورده بود، آیا اینها را جنایت‌کار نوشته است؟ این تاریخ خود ماست و خود ما نوشته‌ایم و چیز مسلمی هم هست. من می‌خواهم توپ را به میان شما بیندازم، این مقدار که شما در مبانی تاریخی تشکیک می‌کنید، فکر نکنید که در مبانی کلامی نمی‌توان تشکیک کرد؛ یعنی در مبانی کلامی که الان شما دارید، اگر بحث کنیم، قابل تشکیک است؛ یعنی شما چگونه علم غیب را اثبات می‌کنید و به چه محدوده‌ای و با چه روایاتی اثبات می‌کنید؟ من حاضر هستم این را بحث کنم.

یکی از حضار: با روایات و نصوص اثبات می‌کنیم، ولی بسیاری از مسائل تاریخی مستند نیستند و بعضاً سند هم ندارند.

جناب آقای دکتر صفری: من با قرآن اثبات می‌کنم که مثلاً پیامبر(ص) صریحاً یک جاهایی علم ندارد.

یکی از حضار: ببخشید، «لو اعلم الغیب لستکثرت من الغیب و ما مسنی من الضر» این درست.

یکی از حضار: ببخشید درست یعنی چه؟ یعنی در تأیید سخن ایشان که محدودۀ علم غیب پیامبر(ص) با خدا کجاست. محدودۀ فضائل حضرت معصومه(س) با امام باقر(ع) تا کجاست.

یکی از حضار: عرض من این است که «عنده مفاتیح الغیب الا لمن الرتضی» خود آیات قرآن، روایت که هیچی.

یکی از حضار: بحث واجب و ممکن است، از زمین تا آسمان است، ولی هرچه هست، هست؛ چون لازمۀ آن میزان بودن است، لازمۀ الگو بودن است.

جناب آقای دکتر صفری: نه خیر اصلاً لازمۀ الگو بودن این است که علم غیب نداشته باشند.

یکی از حضار: این سیرۀ عملی اهل بیت(ع) است؛ خود پیامبر(ص) برای رفتن به جنگ مشورت می‌کند وگرنه علم غیب چقدر مدخلیت دارد؟

یکی از حضار: یقیناً همه جا ندارد: «اذا شاؤوا علموا».

یکی از حضار: چرا می‌رود و شکست می‌خورد؟ این آثار دارد.

یکی از حضار: علم غیب با حجیت عمل امام و قول او قابل جمع است.

جناب آقای دکتر صفری: حجیت عمل امام یعنی چه؟ یعنی ما هم قیام کنیم؟

یکی از حضار: یعنی عمل، قول و فعل امام اگر ثابت شود و از لحاظ سندی تمام باشد و از آن ناحیه صادر شده باشد، بحثی است که مسلماً حرکت یک آدم معمولی نیست، حجیت دارد.

جناب آقای دکتر صفری: نه خیر ممکن است وجه طبیعی داشته باشد و حجیت ندارد،

یکی از حضار: جناب آقای دکتر صفری، ببینید خود ولایت نه درایت و نه روایت، یقیناً در تاریخ نقش داشته، ولی مسلم این است که هر اندازه ما حجیت علم امام را بپذیریم، «اذا شاؤوا علموا» حجیت آن مسلم است، باید به حرکت، فعل و امامت امام اقتدا شود.

جناب آقای دکتر صفری: اینکه درست است.

یکی از حضار: «کل یوم عاشورا» سنداً و یقیناً در هیچ یک از جوامع روایی ما نیست، ولی توجیه مضمون آن همین است که بله حرکت امام حجت است، حالا ما می‌خواهیم چه بگوییم؟ می‌خواهیم با بسترشناسی تا کجا نهایتاً برسیم. تاریخ ابتر است؛ چون دواعی نقش داشته است نه مطلقا، یقیناً خیلی از مورخان ما از پاکان و عظما بوده‌اند، ولی یقیناً حرکت امام جور دیگری باید توجیه شود و هیچ منافاتی ندارد که امام گاهی اوقات استفاده نمی‌کند، خودش نمی‌خواهد و استفاده نمی‌کند والا بالاتر از این را می‌داند.

یکی از حضار: عذر می‌خواهم؛ من این را به صورت سؤال مطرح کردم چون می‌خواستم جهت‌دهی شود، فکر می‌کردم بحث خیلی زیبایی است به این قاعدۀ اصولی منتهی شود، ایشان زحمت کشیدند و شما هم همین طور و شیرینی بحث‌های علمی این است که به نتیجه برسد. این سؤال بود که ببینیم بلاخره نقش بسترشناسی چیست؟ من حتی علم غیب را نمی‌خواهم مطرح کنم. ببینید مؤلفه‌ها را در نظر بگیرید و آن را به یک قاعدۀ اصولی برسانید. بلاخره چقدر می‌توانیم در تحلیل‌ها متوجه بستر در فعل امام باشیم؟ اینها را در نظر بگیرید بلاخره حجیت هم باقی باشد و تلطیف و نظریه را به جهان اسلام صادر کردن، بحث بسیار زیبایی است. حتی همین فرمایشی که شما فرمودید مدنظر بود که بلاخره ممکن است امام علم غیب داشته باشد، ولی مأمور به عمل نباشد. من می‌خواستم بحث، سمت و سو بگیرید و تنها مثال زدن نباشد و به یک قاعده‌ای برسیم. من همان جملۀ اول را ملاک قرار دادم که نقش بسترشناسی در رفتار و سیرۀ ائمه(ع) چقدر می‌تواند برای ما مستند باشد و مسئلۀ تقیه هم که فرمودید تقیه دلیل توقف می‌شود، نه دلیل قیام و کشته شدن؛ پس اگر کشته‌شدنی بود، دیگر نمی‌تواند تقیه در آن نقش داشته باشد، به‌ویژه در مورد قیام عاشورا. بحث خیلی زیبایی است و من جداً استفاده کردم و امیدوارم که ادامه پیدا کند، فقط یک جمع‌بندی بفرمایید که یک قاعده به دست ما بیاید و نه نکته در مورد جزئیات، که من سند هم نمی‌خواهم فقط یک قاعده به‌دست ما بدهد.

جناب آقای دکتر صفری: شما به نکتۀ خوبی اشاره فرمودید؛ یک نکته‌ای هم مقدماتی عرض کنم، در مورد علم غیب هرکدام از شما باید مبنای خود را مشخص کنید تا ما روی آن مبنا بحث کنیم. اگر مبنای شما «اذا شاؤوا علموا» است روی آن بحث می‌کنیم، اگر مبنای شما «علم ما کان و ما یکون» است، روی آن بحث می‌کنیم؛ روی مبناها باید بحث کنیم؛ چون الان مبناها مختلف شده است. سنخ قضایای تاریخی با سنخ قضایای فلسفی و فقهی فرق می‌کند، شما در فقه دنبال قطع، حجت و مسئلۀ عقلی هستید، اما ما در تاریخ دنبال این نیستیم. هیچ مورخی نمی‌تواند ادعا کند الا و لابد همین است و غیر از این نیست. ما در تاریخ دنبال جمع‌آوری قرائن و شواهد هستیم، دنبال دلیل نیستیم؛ یعنی این عرایضی که من می‌گویم هیچ وقت نمی‌توانم ادعا کنم که الا و لابد همین است که من گفتم، در تحلیل قضایای تاریخی کسی موفق‌تر است که شواهد، قرائن و داده‌های بیشتری ارائه دهد و با آن قرائن و شواهد بتواند مطلب خود را اثبات کند و هیچ وقت به دنبال این نیست که بگوید من حتماً این را گفتم و به صورت قطع است. این هم که من مثال زیاد می‌زدم به خاطر همین است، به خاطر بحث تاریخی است؛ یعنی زبان مشترک باید کم کم پیدا شود.

یکی از حضار: من یک نکته در پایان عرض کنم، من گاهی اوقات به دوستانی که کارهای نقادانه‌ای نسبت به کتاب استاد انجام می‌دهند، عرض می‌کنم که ما در مورد قرآن اصولاً کار نظریه‌پردازانه به این معنا که نقد و بررسی کنیم و در مورد قرآن حاشیه بزنیم، انجام نمی‌دهیم. یک زمانی قرآن یک دوستی را دیدم، خوف کردم؛ چون هرجا که اشکال دیده، حاشیه زده بود. واقعاً یک نگاه این گونه داشت و بعداً هم توجیه می‌کرد. اما آنچه جناب دکتر صفری انجام دادند که مطالعات تاریخی است و سطح نقد است یا نقد و بررسی امام یا نقد و بررسی نص، این را در سطح‌های دیگر بررسی کنیم، اشکالی ندارد؛ یعنی الان نسبت به قیام امام حسین(ع) تحلیل‌های مختلفی است، این تحلیل‌ها از نگاه تاریخی قابل بررسی و نقد است؛ مثلاً فرض کنید که الان در بستر فرهنگ اسلامی دو یا سه دیدگاه راجع به قیام امام حسین(ع) است، ایشان می‌تواند بگوید که نگاه تاریخی یکی از این دیدگاه‌ها را تأیید می‌کند یا اینکه اجمالاً فعلی که دو سه زبان می‌تواند داشته باشد، بیاییم نقد کنیم؛ یعنی تحلیل مناسب‌تری داشته باشیم؛ یعنی آنچه هست، من فکر می‌کنم بخشی از این کارهای تاریخی شاید آزاد باشد، اصطلاحاً تحلیل فلسفی باشد نه کلامی. همانطور که ابن خلدون نقد می‌کند، قیام امام را نقد کند، ولی آن بخشی که بیشتر مورد نظر آقای دکتر هست آن مقدار که مسلم است، بگیریم که نسبت به آن بحثی نداریم، اما روی تفسیرها و تحلیل‌های مختلف و برداشت از جاهایی که قابل تحلیل‌های مختلف هستند، یعنی ظاهر و غیرظاهر دارند، کار کنیم.

منبع: مؤسسۀ پژوهشی فرهنگی فهیم

 

مطالب مرتبط:

عزاداری امام حسین(ع) در دورۀ پهلوی اول

با کاروان سید شهدا(ع) از مدینه تا شام

خطبه‌های اهل بیت(ع) از کربلا تا شام

موضع شعرای عرب در برابر واقعۀ عاشورا

عزاداری اهل تسنن برای امام حسین(ع)

کربلای هشتاد سال پیش

مقتل‌نگاری شیعیان

مجالس روضه‌خوانی به روایت روضه‌خوان عصر ناصری

شعری عاشورایی اما حماسی!

عزاداری؛ سنت یا بدعت؟

برخورد امام حسین(ع) با جنگ نرم اموی

تأملی در نهضت عاشورا

عاشوراپژوهی علمی

دانلود رایگان کتاب ۷۲ سخن عاشورایی

واقعۀ حره؛ نماد تقابل اسلام و سنت

دانلود رایگان کتاب آفتاب در مصاف


پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *