تأملی در نهضت عاشورا

«سخن گفتن از امام حسین علیه‌السلام و آنچه در کربلا بر وی، خاندان و اصحابش گذشت، بسی سهل و ممتنع است؛ چراکه از یک‌سو، دریایی از اطلاعات و اخبار در اختیار ماست که می‌توانیم از آن بهره ببریم و از سوی دیگر، آمیخته شدن اخبار سره و ناسره، و واقعی و داستانی در روایت تاریخی کربلا چندان بالا گرفته است که نوشتن و سخن گفتن را سخت دشوار می‌کند. به‌راستی، آیا می‌توان عظمت حسین علیه‌السلام و بزرگی و منزلت و جایگاه آن امام را براساس همین روایات و اخبار به‌دست آورد؟ کتاب «تأملی در نهضت عاشورا» به قلم حجت الاسلام رسول جعفریان درواقع کوششی است برای پاسخ به این پرسش که در ادامه جناب آقای مرتضی احمر آن را معرفی و بخش ها و مطالبش را برشمرده است.

کتاب تأملی در نهضت عاشورا

کتاب تأملی در نهضت عاشورا

معرفی کتاب تأملی در نهضت عاشورا 

نویسنده: حجت‌الاسلام دکتر رسول جعفریان

ناشر: نشر علم ـ چاپ دوم، ۱۳۹۱

با ورود به ماه محرم طی تاریخ از سال ۶۲ق برای عاشقان و شیفتگان اهل بیت علیهم‌السلام حال و هوای دیگری به‌وجود آمده و به طور معمول هرکس به تناسب فعالیتی که دارد دربارۀ قیام حضرت سیدالشهدا علیه‌السلام فعالیت کرده است. نویسندگان هم از این قاعده مستثنا نبوده‌اند، ولی همان طور که جناب آقای جعفریان در صفحۀ ۱۱ در ابتدای مقدمه بیان کرده است؛ «سخن گفتن از امام حسین علیه‌السلام و آنچه در کربلا بر وی، خاندان و اصحابش گذشت، بسی سهل و ممتنع است؛ چراکه از یک‌سو، دریایی از اطلاعات و اخبار در اختیار ماست که می‌توانیم از آن بهره ببریم و از سوی دیگر، آمیخته شدن اخبار سره و ناسره، و واقعی و داستانی در روایت تاریخی کربلا چندان بالا گرفته است که نوشتن و سخن گفتن را سخت دشوار می‌کند. به‌راستی، آیا می‌توان عظمت حسین علیه‌السلام و بزرگی و منزلت و جایگاه آن امام را براساس همین روایات و اخبار به‌دست آورد؟ پاسخ به این پرسش دشوار است. حقیقت آن است که انسان هر بار که دراین‌باره می‌اندیشد و چیزی می‌گوید و می‌نویسد، احساس می‌کند که نتوانسته است حق مطلب را دربارۀ آن حماسۀ جاودانۀ تاریخ ادا کند». 

معرفی کتاب 

کتاب «تأملی در نهضت عاشورا» به قلم مورخ نام‌آشنا حجت‌الاسلام دکتر رسول جعفریان نگاشته شده و بارها توسط انتشارات مختلف به چاپ رسیده است. یکی از این ناشران، نشر علم است که در سال ۱۳۹۱ آن را به چاپ دوم رسانده است. نویسنده نخست به منابع مهم و معرفی اجمالی هرکدام از این منابع پرداخته است؛ منابعی چون ابومخنف و مقتل‌الحسین، محمد بن سعد و مقتل‌الحسین، بلاذری و مقتل‌الحسین، دینوری و مقتل‌الحسین، طبری و تاریخ عاشورا، احمد بن اعثم کوفی و مقتل الحسین، خوارزمی و مقتل‌الحسین، مقتل الحسین امام طبرانی، آثار دیگری از قرن سوم و چهارم هجری و منابع داستانی، ادبی و روضه‌ای.

در قسمت یا فصل دوم کتاب، که از صفحه ۴۷ تا ۵۲ را دربرگرفته است، به زمینه‌های قیام کربلا اشاره شده است. عناوینی که مطالب این بخش در آن جای گرفته است عبارت‌اند از: تحلیلی از وضعیت قریش و جناح‌های داخلی آن تا کربلا، سه نوع برخورد با دین اسلام پس از رحلت رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم، سه نوع نظام سیاسی از زمان رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم تا حکومت معاویه، برخورد امام علی علیه‌السلام و آل علی علیه‌السلام با مشکلات و دشواری‌ها، چگونگی عقاید عامۀ مردم در مناطق مختلف، راه‌های منحرف کردن عامۀ مردم توسط امویان، چگونگی امر تحریف دین در این دوره. در صفحه ۵۴ نویسنده دربارۀ ترکیب جمعیتی مردم عراق و عقایدشان چنین نوشته است:

«مردم عراق یا ساکنان دو شهر بصره و کوفه که ترکیبی از قبایل مختلف مهاجر، به‌ویژه یمنی‌ها بودند، از سلطۀ شام در هراس بودند و طالب آن نبودند. جدا از بصری‌ها که به خاطر جنگ جمل بیشتر عثمانی‌مذهب شدند، و البته شماری شیعه هم در میانشان بود، بسیاری از مردمان کوفه شیعه‌مذهب بودند؛ کسانی هم بعد از صفین خارجی‌مذهب شدند. عدۀ فراوانی هم، هیچ کدام از این دو را نمی‌خواستند؛ همان طور که بنی‌امیه را نمی‌پسندیدند. شیعیان عراق نیرومند بودند و اصرار بر حمایت از امام حسین علیه‌السلام داشتند. شاهد آنکه، وقتی امام حسن علیه‌السلام به شهادت رسید، آنان تسلیت‌‌نامه‌ای فرستاده و ارادت خود را به عنوان شیعۀ امام حسین علیه‌السلام به وی ابلاغ کردند و از وی خواستند تا نزد آنها برود. اما امام(ع) فرمود: و اما انا فلیس رأیی الیوم ذاک، فالصقوا رحمکم الله بالارض و اکمنوا فی البیوت».

 در ادامه مطالبی به صورت مقتلی کوتاه با عنوان «گزارش‌نامۀ واقعۀ کربلا به وقایع تولد تا بعد از شهادت حضرت می‌پردازد که این مطالب از صفحه ۶۵ تا ۲۰۸ کتاب را دربرگرفته است. در پایان گزارش‌نامه، نویسنده با نگاه دیگر به وقایع کربلا مطالبی با عناوین «مخالفت امام حسین علیه‌السلام با خلافت یزید، اعزام مسلم به کوفه، حرکت امام به سمت عراق، موضع مردم کوفه در جریان نهضت کربلا، فشار ابن زیاد بر مردم کوفه، ارزیابی سفر به عراق، امام در برابر سپاه عراق، آگاهی از شهادت در کربلا و انحرافات دینی و کربلا» وقایع مختلف را بیان و بعضی از مطالب را نقد کرده است؛ برای نمونه در صفحات ۲۱۷ و ۲۱۸ دربارۀ ماجرای مسلم و ابن زیاد چنین نقل کرده است:

«هنگامی که ابن زیاد به کوفه آمد، شریک بن اعور یکی از شیعیان بصره نیز همراهش به کوفه آمد. شریک در کوفه مریض شد و در خانۀ هانی بن عروه، که از شیعیان بود، بستری گردید. در همین زمان مسلم نیز در این خانه مخفی بود. ابن زیاد تصمیم به عیادت از شریک گرفت. قبل ازآمدن او، شریک از مسلم خواست در فرصت مناسب و با علامتی خاص، که خواندن شعری بود، مسلم بر ابن زیاد حمله کند و او را از بین ببرد، اما مسلم چنین نکرد. بعد از رفتن ابن زیاد، وقتی مورد توبیخ شریک واقع شد، گفت: هانی راضی نیست ابن زیاد در خانۀ او کشته شود. سپس مسلم اشاره به حدیث پیامبر صلی الله علیه و آله، «الایمان قید الفتک» کرده و گفت: از نظر اخلاق اسلامی این گونه کشتن پسندیده نیست. نکتۀ اول نمی‌تواند در مورد هانی چندان مورد قبول باشد؛ جز آنکه احتمال بدهیم هانی از ترس اینکه مبادا بعدها، با آمدن اهل شام تمام زندگی او تباه شود، از این کار وحشت داشته است. در مورد نکتۀ دوم حتی اگر مسلم به این حدیث استدلال کرده باشد قابل بررسی و تأمل است؛ زیرا کشتن ابن زیاد در آن لحظه می‌توانست سرنوشت عراق و کربلا را عوض کند. ابن زیاد عنصری فاسد و جانی بود. خود پیامبر صلی الله علیه واله در مدینه، افرادی را به مکه فرستاد تا ابوسفیان را به همین شکل بکشند، گرچه موفق نشدند؛ چنانچه افرادی چون کعب بن اشرف و ابوعفک را با همین صورت از بین برد. بعضی اشاره کرده‌اند که نکشتن ابن زیاد، دلیل سیاسی داشت و آن، اینکه به دنبال آن مردم شام برای گرفتن انتقام می‌آمدند و کوفه را غارت می‌کردند. باید گفت سپاه شام در هر صورت، اگر امام حسین علیه‌السلام پیروز هم می‌شد، به کوفه می‌آمدند و این آمدن ربطی به کشته شدن ابن زیاد نداشت».

مطالب بعدی که رسول جعفریان در این کتاب آورده مربوط است به اربعین امام حسین علیه‌السلام که این مسئله را از زوایای گوناگون و با عناوین: عدد چهل، «اربعین» در متون دینی، اربعین امام حسین علیه‌السلام، بازگشت اسیران به مدینه یا کربلا، میرزا حسین نوری و اربعین، شهید قاضی طباطبایی و اربعین مورد بررسی قرار داده است. در صفحه ۲۸۰ دربارۀ زیارت اربعین چنین می‌خوانیم: 

«اهمیت خواندن زیارت اربعین تا جایی است که از علائم شیعه دانسته شده است، درست آن گونه که بلند خواندن بسم الله در نماز و خواندن پنجاه و یک رکعت در نماز در شبانه‌روز در روایات بی‌شماری، ازعلائم شیعه بودن عنوان شده است. یک جمله از زیارت اربعین را تبرکا نقل می‌کنیم. در بخشی از این زیارت دربارۀ هدف امام حسین علیه‌السلام از این نهضت آمده است: «… و بذل مهجته فیک لیستنقذ عبادک من الجهاله و حیره الضلاله و قد توازر علیه من غرته الدنیا و باع حظه بالارذل الادنی»؛ خدایا، امام حسین علیه‌السلام همه چیزش را برای نجات بندگانت از نابخردی و سرگشتگی ضلالت در راه تو داده، درحالی‌که مشتی فریب‌خورده که انسانیت خود را به دنیای پست فروخته‌اند بر ضد وی شوریده و آن حضرت را به شهادت رساندند».

مطالب بعدی که حجت‌الاسلام رسول جعفریان حول آن مطالبش را آورده بحث حکمت شهادت امام حسین علیه‌السلام است. در صفحات ۲۸۲ و ۲۸۳ دراین‌باره می‌خوانیم:

«حقیقت آن است که جنبش کربلا را باید آخرین تلاش سیاسی ممکن برای بازگرداندن حکومت به آل علی علیه‌السلام تلقی کرد. توضیح این معنا، نیاز به شرح بیشتری دارد. کمترین تردیدی وجود ندارد که امام علی علیه‌السلام حق خویش را پس از رسول خدا صلی الله علیه و آله ازدست‌رفته می‌دید، اما به دلایلی سکوت کرد. پس از عمر، انتظار آن را داشت تا حق به حق‌دار بازگردد. دراین‌باره خود و شیعیانش نظیر مقداد و عمار تلاش کردند، اما این تلاش‌ها به جایی نرسید. پس از آن در دورۀ عثمان، امام چنین احساس کرد که در شرایط جدید، رهبری جامعه چشم‌انداز موفقی ندارد. بااین‌حال اصرار مردم او را امیدوار کرد. این امید طی چهار سال و نه ماه اقدامات سخت امام برای رهبری صحیح بر باد رفت. تلاش محدود و نومیدانۀ امام حسن علیه‌السلام هم به سرعت در هم شکست. اکنون باید انتظار بیست‌ساله‌ای تا مرگ معاویه مطرح می‌شد. امام حسین علیه‌السلام این مدت را صبر کرد گرچه در این مدت اعتراضاتی بر معاویه در زمینه‌های سیاسی به‌ویژه قتل برخی شیعیان داشت. در سال‌های آخر حیات ننگین معاویه سخن از ولایتعهدی یزید به میان آمد. امام حسین علیه‌السلام مخالفت کرد، اما چندان امیدی نبود. بااین‌حال امام در مقام امامت نمی‌توانست تحمل کند. با روی کار آمدن یزید، امام از روی اعتراض به مکه آمد. در اینجا بود که روزنۀ امیدی از سمت شرق گشوده شد. عراق چند بار تجربۀ نامیمونی را پشت سر گذاشته بود، اما چه می‌شد کرد؟! اگر قرار بود اقدامی صورت گیرد، نه در شام و حجاز، بلکه فقط در عراق ممکن بود. آیا ممکن بود تا یکبار دیگر به کمک مسلمانان عراق که شیعیان در آن بودند، حکومت اموی را سرنگون و دولت علوی را سرپا کرد؟! ظاهر امر، یعنی حمایت‌های گسترده‌ای که خبر آنها به امام رسید، این امر را تا اندازه‌ای تأیید می‌کرد. امام فرصت را از دست نداد، اما وقتی به کوفه نزدیک شد، اوضاع دگرگون شده بود. او در برابر سپاه ابن زیاد قرار گرفت. سخن از تسلیم شدن و بیعت با یزید بود؛ امام نپذیرفت. نتیجه آن شد که همراه یاران محدودش در سرزمین کربلا به شهادت رسید. این توضیح در شرح سخنی است که چند سطر قبل به آن اشاره کردیم وآن اینکه کربلا آخرین تلاش سیاسی ممکن برای دستیابی به دولتی علوی در جامعه‌ای بود که به عنوان جامعۀ مسلمانان! شناخته می‌شد».

در ادامۀ این قسمت مطالب دیگری با عناوین: عاطفه و برداشت سیاسی، دو تجربۀ صلح و انقلاب، تجربۀ سیاست یا فرهنگ، مفهوم امام، تأثیر غالیان، حکمت شهادت و امر سیاست، نگاه صوفیانه، هدف و آگاهی پیشین، به سوی برداشت سیاسی و هدف سیاسی: شهادت بیان شده و از صفحه ۳۱۷ تا ۳۲۸ آثار نهضت امام حسین علیه‌السلام بررسی گردیده است. مطالبی چون تأثیر نهضت امام حسین علیه‌السلام در سقوط امویان، قیام امام حسین علیه‌السلام یک قیام اسوه، تأثیر مشخص قیام امام حسین علیه‌السلام روی قیام‌های پس از آن، امامان شیعه و مسئلۀ قیام، تأثیر نهضت امام حسین علیه‌السلام بر جامعۀ شیعه و بعد معنوی کربلا از جمله مباحث مطرح‌شده در این قسمت است. در صفحۀ ۳۲۵ دربارۀ اثر قیام امام در جامعۀ شیعه چنین می‌خوانیم:

«روشن است که ائمۀ شیعه، تلاش زیادی در جاودانه کردن حرکت کربلا داشتند و تأثیر آن را … بسیار بالاتر بردند. اولا کوشیدند تا کربلا را میان امت جاودانه کنند و این با سنت روضه‌خوانی و زیارت دنبال شد؛ برای نمونه توصیۀ امام باقر علیه‌السلام به روضه‌خوانی در منی در ایام حج، یک نمونۀ قابل توجه است که مانند آن فراوان است. همچنین توصیه در رفتن به زیارت کربلا و حتی برابر دانستن آن با حج، بلکه افضل بودن بر آن در ادامۀ همین جاودانه‌سازی بود. انشای زیارت‌نامه‌ها، بعد دیگر این امر را تشکیل می‌داد. اینها در اسوه کردن حادثۀ کربلا اهمیت زیادی داشته است. اکنون پرسش این است: آیا ائمه از این مسئله، اهداف سیاسی داشته‌اند یا نه؟ بدون تردید باید گفت داشته‌اند؛ یعنی همۀ اینها زمینه‌ای برای همراه ساختن یک شیعه با اهداف امام حسین علیه‌السلام بوده است. در زیارت عاشورا که عام‌ترین ابزار بیان اهداف نهضت امام حسین علیه‌السلام و وسیلۀ ایجاد ارتباط بین یک شیعه و این قیام است، همین اهداف سیاسی را می‌یابیم. در آنجا در یک مورد چنین می‌خوانیم: بأبی أنت و أمی، لقد عظم مصابی بک فاسئل الله الذی أکرم مقامک و أکرمنی بک أن یرزقنی طلب ثارک مع امام منصور من اهل بیت محمد صلی الله علیه و آله. و در جایی از همین زیارت عاشورا آمده است: و اسئله ان یبلغنی المقام المحمود لکم عندالله و أن یرزقنی طلب ثاری مع امام هدی ظاهر ناطق بالحق منکم. از این عبارت به دست می‌آید که حرکت امام حسین علیه‌السلام به یک معنا، به صورت یک ثار دائمی مطرح شده است؛ ثاری که یک شیعه در هر زمان باید در گرفتن آن سهیم باشد؛ یعنی در مسیرحق و باطل، حرکت امام حسین علیه‌السلام نه تنها یک اسوه و الگوست، بلکه چنان تصویر شده است که گویی همۀ چهره‌های باطل در ریختن خون امام حسین علیه‌السلام دخالت داشته‌اند و هر بار باید انتقام آن ثار را از آنان گرفت».

مروری بر کتاب کامل «الزیارات» ابن قولویه مطلب بعدی این کتاب است و در ادامه ابعاد شکلی و شعاری نهضت امام حسین علیه‌السلام بررسی شده است. بعد از پایان یافتن مباحث مطرح‌شده دربارۀ شعائر بحث بستر تاریخی عزاداری اهل سنت برای امام حسین علیه‌السلام توسط نویسنده مورد کنکاش قرار گرفته است. ما در این قسمت با مطالبی همچون ابوحنیفه شیعه زیدی، مرز تشیع و تسنن از قرن سوم به بعد، عزاداری سنیان از زبان عبدالجلیل در قرن ششم هجری ومطالبی از این قبل مواجه هستیم. تحریفات عاشورا از مباحث دیگری است که از دید جناب حجت‌الاسلام دکتر جعفریان پنهان نبوده و در ادامه به آن پرداخته است؛ مسئلۀ تحریف در نهضت عاشورا، زمان رسوخ تحریف در تاریخ عاشورا، انگیزه‌های تحریف در تاریخ عاشورا از جمله عناوین این قسمت از کتاب است و در نهایت مطالب کتاب با بررسی کتاب روضه‌الشهداء ملاحسین کاشفی به پایان می‌رسد. در پایان باید به منظور یادآوری، به این نکتۀ مهم اشاره کنیم که نویسندۀ این کتاب با توجه به تخصصی که در تاریخ دارد مطالب را به خوبی از منظر تاریخی بیان کرده و تقریبا کوشیده است از جنبه‌های مختلف به این حادثه نگاه کند که مطمئنا این مجال برای معرفی این اثر کفایت نمی‌کند و مطالعۀ آن به شناخت این حادثۀ عظیم بسیار کمک می‌کند.

مرتضی احمر

 

مطالب مرتبط:

عزاداری امام حسین(ع) در دورۀ پهلوی اول

با کاروان سید شهدا(ع) از مدینه تا شام

خطبه‌های اهل بیت(ع) از کربلا تا شام

موضع شعرای عرب در برابر واقعۀ عاشورا

عزاداری اهل تسنن برای امام حسین(ع)

کربلای هشتاد سال پیش

مقتل‌نگاری شیعیان

بسترشناسی در تحلیل قیام عاشورا

مجالس روضه‌خوانی به روایت روضه‌خوان عصر ناصری

شعری عاشورایی اما حماسی!

عزاداری؛ سنت یا بدعت؟

برخورد امام حسین(ع) با جنگ نرم اموی

عاشوراپژوهی علمی

دانلود رایگان کتاب ۷۲ سخن عاشورایی

واقعۀ حره؛ نماد تقابل اسلام و سنت

دانلود رایگان کتاب آفتاب در مصاف 


پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *