چرا سپاه، چرا صحابه؟


sepahe sahabeh

نگاهی به شکل‌گیری سپاه صحابه پاکستان

دکتر علی‌محمد طرفداری

از دهه ۱۹۷۰ بدین سو، پارادیم‌های فکری- سیاسی حاکم بر جهان و مبانی فکری ایدئولوژی‌های نوین جهان غرب با چالش‌های جدی جدیدی روبه‌رو شد که بی‌تردید «اسلام‌گرایی» یا به تعبیر غربیان «بنیادگرایی» را باید مهم‌ترین این چالش‌ها دانست. عوامل متعددی در ظهور این موج جدید اسلام‌گرایی و عقب نشینی تدریجی اندیشه‌های «چپ» در مقابل آن، نقش داشتند، عواملی چون تداوم استعمار حکومت‌های غربی بر کشورهای جهان اسلام، به چالش کشیدن شدن اندیشه‌های مدرن غرب از سوی متفکران و فیلسوفان غربی، تداوم اشغال فلسطین از سوی اسرائیل، حمله اتحاد جماهیر شوروی به افغانستان و نظایر آن.

در این میان، منطقه پهناور شبه قاره هند و به ویژه کشورهای پاکستان و افغانستان، با سابقه و پیشینه گسترده‌ای که از نهضت‌های اسلامی ضداستعماری داشتند، بستر ویژه‌ای را برای رشد جریان نوظهور اسلام‌گرایی فراهم آوردند که این بستر تا زمانه حاضر نیز با شدت و حدت تمام به عنوان یکی از مهم‌ترین و تأثیرگذارترین بسترهای ظهور و تقویت گروه‌های اسلام‌گرای متفاوت و متنوع فعال است. گروه جهادی- سلفی و به خصوص ضدشیعی سپاه صحابه یکی از این گروه‌های اسلام‌گرای مبارز است که از نیمه دهه ۱۹۸۰ با نام «انجمن سپاه صحابه پاکستان» شکل گرفت و همچنان تا دهه اخیر در کنار طالبان پاکستان و گروه‌های وابسته به جریان القاعده به فعالیت و مبارزه به ویژه علیه شیعیان پاکستان مشغول است.

این گروه از سوی مولانا حق‌نواز جهنگوی، از روحانیون و علمای اسلام‌گرای پنجاب، در ششم سپتامبر سال ۱۹۸۵ (مصادف با ششم شهریور سال ۱۳۶۴) در شهر جهنگ در استان پنجاب پاکستان پدید آمد. (۱) روحانیون دیگری نیز همچون مولانا ایثارالحق قاسمی، مولانا ضیاءالحق فاروقی و مولانا اعظم طارق در تشکیل سپاه صحابه با مولانا حق‌نواز همراهی کردند و علاوه بر آن‌ها تعدادی از ثروتمندان منطقه نیز در این کار مشارکت داشتند تا بتوانند از این طریق کشاورزان و دهقانان اهل‌سنت منطقه را که مورد بدرفتاری و گاه استثمار برخی از زمینداران شیعی قرار داشتند، مورد حمایت قرار دهند. (۲) مولانا حق‌نواز پیش از تأسیس سپاه صحابه از روحانیون برجسته و فعال گروه جمعیت علمای اسلام و معاون رئیس این گروه در پنجاب بود، گروهی که از زمان استقلال و تجزیه شبه قاره هند میراث‌دار نهضت دئوبندی شبه قاره در پاکستان و مدافع سرسخت این مکتب در مقابل مکتب بریلوی به شمار می‌رفت. این گروه دلیل اصلی ظهور و فعالیت سازمانی خود را حمایت از صحابه پیامبر در برابر دشمنی و ضدیت شیعیان با خلفای راشدین اعلام کرد و به همین سبب نام خود را «سپاه صحابه» گذاشت و بیش‌ترین محور فعالیت خود را ضدیت و مبارزه علیه شیعیان و به خصوص آن گروه از شیعیانی قرار داد که به باور رهبران این گروه حرمت صحابی پیامبر را نگاه نمی‌داشتند. (۳)

hagh navaz

اما صرف نظر از دعاوی پایه‌گذاران گروه سپاه صحابه، عوامل چندی در شکل‌گیری این گروه نقش داشتند که از جمله مهم‌ترین آن‌ها مقابله با تأثیرات و دامنه نفوذ انقلاب اسلامی ایران در میان شیعیان پاکستان بود که بر اساس آن برخی از محققان معتقدند به دنبال گسترش نفوذ انقلاب اسلامی ایران در پاکستان و احتمال وقوع یک انقلاب دیگر از سوی شیعیان این کشور، ایالات متحده امریکا با کمک ضیاءالحق در صدد دامن زدن به اختلافات مذهبی در پاکستان برآمد تا بدین وسیله با احیای مسئله شیعه و سنی و شعله‌ور کردن آتش اختلافات مذهبی، احتمال تلاش شیعیان پاکستان برای دست زدن به انقلاب از بین برود یا کاهش یابد. همچنین به این نکته نیز اشاره شده است که ژنرال ضیاءالحق پس از کسب قدرت، در صدد کاهش نفوذ «حزب مردم» به رهبری بی‌نظیر بوتو برآمد و برای تحقق این هدف زمینه‌های شکل‌گیری سپاه صحابه را فراهم آورد تا از طریق این گروه موانعی بر سر راه فعالیت سیاسی بوتو قرار دهد. علاوه بر آن ضدیت شیعیان پاکستان با ضیاءالحق هم خود از موجبات ایجاد یا تشویق به ایجاد گروه‌هایی چون سپاه صحابه از طرف ضیاءالحق بوده و مسائلی چون تظاهرات شیعیان در سال ۱۹۸۰ در اسلام آباد و حضور شیعیان در خیابان‌های لاهور در جریان سفر رئیس جمهور وقت ایران، آیت‌الله سید علی خامنه­ای در سال ۱۹۸۶ به پاکستان و طرح شعارهایی علیه ضیاءالحق نیز بر میزان تعارض میان حکومت وقت پاکستان با شیعیان این کشور می‌افزوده است. (۴)

azam taregh

گروه سپاه صحابه از همان ابتدای تأسیس اهداف خود را به طور رسمی چنین اعلام کرد: ۱٫ احیای نظام خلافت ۲٫ دفاع از صحابه پیامبر (ص) ۳٫ فعالیت و مبارزه سراسری علیه شیعیان ۴٫ اتحاد مذاهب اهل سنت ۵٫ کسب حمایت‌های قانونی از خواسته‌های مسلمانان اهل سنت ۶٫ و انتقال میراث صحابه پیامبر (ص) به نسل‌های جدید. این گروه طبق اساس‌نامه خود شرط عضویت در آن را کافر دانستن شیعیان، عدم عضویت در دیگر گروه‌ها، و آمادگی برای پیوستن به جهاد قرار داد. ساختار سازمانی سپاه صحابه زیر نظر مجمع عالی آن قرار داشت و از همان سال تأسیس وارد فعالیت‌های سیاسی برای کسب نفوذ در ساختار قدرت سیاسی شد. مولانا حق نواز جهنگوی، به عنوان پایه‌گذار و رهبر سپاه صحابه، مواضع ضدشیعی شدیدی داشت و به مناسبت‌های مختلف علیه جمهوری اسلامی ایران و رهبری وقت آن امام خمینی (ره) سخنرانی‌های تندی ایراد می‌کرد. او در سخنرانی‌های خود ضمن دفاع از صحابه و انتقاد از بعضی مراسم ایرانیان شیعی، مدعی بود که هدف ایرانیان از تبلیغات شیعی برقراری حکومت شیعی در پاکستان است. این قبیل تبلیغات رهبران و اعضای سپاه صحابه منجر به تحریک و برانگیخته شدن احساسات مذهبی عموم مردم اهل‌سنت پاکستان و گسترش سریع نفوذ سپاه صحابه در بخش‌های مختلف کشور پاکستان شد و بر تنش‌های مذهبی میان اهل‌سنت و شیعیان افزود. (۵)

ahmad ledhianoee

 

با اوج‌گیری تدریجی فعالیت‌های گروه سپاه صحابه، رهبران این گروه نیز هدف حملات متعددی قرار گرفتند. تنها دو سال پس از تأسیس سپاه صحابه یعنی در سال ۱۹۸۷ مولانا حق­نواز جهنگوی کشته شد و مولانا ایثارالحق قاسمی به جانشینی او رسید. او نیز در سال بعد ترور شد و با کشته شدن وی مولانا ضیاءالرحمن فاروقی در سال ۱۹۸۸، رهبری این گروه را بر عهده گرفت. در سال ۱۹۹۷ فاروقی نیز طی انفجار بمبی در لاهور کشته شد و مولانا اعظم طارق به جانشین وی رسید. پس از کشته شدن مولانا اعظم طارق و سپس ممنوع شدن فعالیت گروه سپاه صحابه از طرف حکومت پاکستان، مولوی علی شیر حیدری سازمان دیگر به نام «اهل سنت و الجماعت» را پایه‌گذاری کرد که او هم در سال ۲۰۰۹ به قتل رسید و پس از کشته شدن وی، محمداحمد لدهیانوی به عنوان رهبر سپاه صحابه شناخته شد. (۶)

Mullah Muhammad Ahmed Ludhianvi

از میان رهبران سپاه صحابه بعد از حق‌نواز جهنگوی، مولانا اعظم طارق بیش از سایرین در گسترش نفوذ سپاه صحابه نقش ایفا کرد. او برنامه اصلی خود را بر محور ایجاد حکومت سنی در پاکستان، پاکسازی حرمین شریفین از یهودیان، مسیحیان، رافضی‌ها (شیعیان) و پیروان اندیشه‌های امام خمینی (ره) قرار داده بود. در دوران رهبری وی، نیروهای سپاه صحابه و دیگر گروه‌های مشابه آن به همکاری با گروه طالبان پاکستان و افغانستان پرداختند و ضمن برخورداری از حمایت این گروه و مبارزه در کنار نیروهای طالبان، در اردوگاه‌های این گروه آموزش نظامی دیدند. اعضای سپاه صحابه حتی در زمان حمله نیروهای طالبان به مزار شریف در آگوست سال ۱۹۹۸، به همراه نیروهای طالبان وارد این شهر شدند و در حمله نظامیان طالبان به کنسولگری جمهوری اسلامی ایران و تیرباران ۱۱ دپلمات ایرانی به همراه یک خبرنگار نیز مشارکت داشتند. همچنین برخی از نیروهای سپاه صحابه از اوایل سال ۱۹۹۹ برای جهاد به گروه‌های مبارز فعال در کشورهای آسیای مرکزی پیوستند و در مواردی نقش فعالی در تحولات سیاسی داخلی بعضی از این مناطق همچون ازبکستان ایفا کردند. (۷)

سپاه صحابه طی دهه ۱۹۹۰ به سازماندهی خود در بخش‌ها و شهرستان‌ها توجه ویژه‌ای داشت و تشکیلات خود را تا محله‌ها هم بسط داد. این گروه در زمان اوج فعالیت‌های خود در سال ۱۹۹۴، در ۷۴ بخش و ۲۲۵ شهرستان پاکستان فعال بود و بخش‌هایی مانند بخش­ دعوت و اصلاح، سازمان انتشارات، مؤسسه رفاه، بخش دانشجویی، و بخش زنان داشت و در ۱۷ کشور جهان دارای دفتر و نمایندگی بود. تا سال ۱۹۹۴ سپاه صحابه تبدیل به یکی از بزرگ‌ترین گروه‌ها و احزاب سیاسی پاکستان شده و حتی توانسته بود به مجلس ملی این کشور نیز راه یابد. همچنین سپاه صحابه طی دهه مذکور با بهره گیری از بودجه‌های حمایتی عربستان سعودی برای مدارس مذهبی، به طور غیرمستقیم از حمایت مالی حکومت عربستان نیز برخوردار بود. (۸)

SSP Press Conference

در حوزه نظامی، لشکر جهنگوی مهم‌ترین نیروی نظامی این گروه به شمار می‌رفت. لشکر جهنگوی در سال ۱۹۹۶ به فرماندهی ریاض بسرا و ملک اسحاق و پس از جدایی این افراد از سپاه صحابه شکل گرفت، اما به رغم جدایی این دو نفر از گروه سپاه صحابه،‌ همکاری نزدیکی میان این دو گروه وجود داشت. لشگر جهنگوی تا سال ۲۰۰۱ در صد و پنجاه عملیات تروریستی دخالت داشته است. در نتیجه گسترش فعالیت‌ها و عملیات تروریسیت این گروه، در آگوست سال ۲۰۰۱ ژنرال پرویز مشرف، رئیس جمهور وقت پاکستان، گروه‌های سپاه صحابه و لشکر جهنگوی را در فهرست گروه‌های تروریستی قرار داد  و فعالیت آن‌ها را غیرقانونی اعلام کرد. تا آن زمان، در حدود ۲۰۰ رهبر و اعضای سپاه صحابه در عملیات‌های نظامی مختلف کشته شده و این افراد حداقل در ۱۲۰۰ عملیات نظامی فرقه‌گرایانه دخالت داشتند. همچنین لشکر جهنگوی مسئول حملات متعدد به ایرانیان شیعی در پاکستان بود. (۹)

سپاه صحابه طی سالهای اخیر همچنان با ادعای نماینده امت اسلامی به فعالیت مشغول بوده است، اما حکومت پاکستان با فعالیت‌های آن مخالف است. از سوی دیگر، فعالیت‌های نظامی سپاه صحابه علیه شیعیان منجر به واکنش شیعیان و شکل‌گیری گروه «سپاه محمد پاکستان» در سال ۱۹۹۴ از سوی شیعیان لاهور شد تا با حملات نظامی به مقابله با تهاجمات سپاه صحابه بپردازند. تأسیس این گروه مهم‌ترین واکنش شیعیان در حوزه دفاعی- نظامی به حملات ضدشیعی انجمن سپاه صحابه بوده است. (۱۰) آخرین واکنش شیعیان پاکستان طی چند سال اخیر به مبارزات گروه‌های سلفی و وهابیون تکفیری علیه شیعیان این کشور، تأسیس حزب الله پاکستان با حمایت حزب الله لبنان و به عنوان زیرمجموعه حزب الله لبنان در سال ۲۰۱۳ است. (۱۱)

3132h860_n

پی نوشت‌ها:

۱٫ Musa Khan Jalalzai, the Sunni-Shia Conflict in Pakistan, Lahore,1998, P. 177;

۲٫ محمداکرم عارفی، جنبش اسلامی پاکستان: بررسی عوامل ناکامی در ایجاد نظام اسلامی، قم ۱۳۸۲، ص ۱۲۶-۱۲۵؛

۳٫ محمدعامر رانا، جهاد کشمیر و افغانستان، لاهور، ۲۰۰۲، ص ۱۱۹-۱۱۸؛ مولانا محمدالیاس بالاکوتی، امیر عزیمت حضرت مولانا حق نواز جهنگوی شهید، لاهور، ۱۹۹۰، ص ۱۳۷؛ جواد جمالی، افراط گرایی در پاکستان (مبانی، عملکرد و چشم انداز)، تهران ۱۳۹۰، ۶۸-۶۷؛  

۴٫ بالاکوتی، همان، ص ۱۳۴؛ عامر، همان، ص ۱۲۰-۱۱۹؛ عارفی، همان، ص ۱۲۲، ۱۲۶؛

 Ian Talbot, Pakistan: a Modern History, London, 2005, P. 34;  

۵٫ عامر، همان، ص ۱۱۹؛ بالاکوتی، همان، ص ۱۶۵-۱۶۰؛ حافظ محمدندیم قاسمی، حیات و خدمات جرنیل سپاه صحابه مولانا اعظم ظارق شهید، راولپندی، ۱۹۹۸، ص ۳۳۴-۳۳۳؛

Jalalzai, Ibid, P. 177-178;

۶٫ بالاکوتی، همان، ص ۱۳۸؛ قاسمی، همان، ص ۷۸، ۴۲۱-۴۲۰؛ جمالی، همان، ص ۶۹-۶۸؛

Talbot, Ibid, P. 347;

۷٫ ؛ قاسمی، همان، ص ۵۹-۵۸؛ جمالی، همان، ص ۷۰-۶۹؛

Ahmed Rashid, Jihad: the Rise of Militant Islam in Central Asia, Lahore, 2002, P. 174-175;

Ahmed Rashid, Taliban: Islam, Oil, and the New Great Game in Central Asia, London, 2000, P. 74, 92;

 


دیدگاه‌ها بسته شده‌اند.