نقد و بررسی کتاب«خاندان بدرالجمالی و خلافت فاطمی»

نقد و بررسی کتاب«خاندان بدرالجمالی و خلافت فاطمی»
*پروین نعمت الهی(دانشجوی کارشناسی ارشد تاریخ اسلام، دانشگاه آزاد، واحد آباده شیراز)

92505093

مقدمه:
 در تاریخ سده‌های میانه، سرزمینهای خلافت عباسی با جنبشی دینی، اجتماعی، فلسفی، سیاسی روبرو شدند، که به زودی یکی از رقبای اصلی خلافت بغداد گردید. با فراگیر شدن این جنبش، زمینه برای روی کار آمدن اسماعیلیان بعنوان دولتی اسلامی فراهم شد و فاطمیان مصر از گروه‌هایی بودند که با تکیه بر عقاید “اسماعیلیه” موفق به تشکیل حکومت در شمال افریقا شدند.
کل حکومت فاطمیان به دو دوره تقسیم می شود. دوره اول دوره اقتدار و شکوه فاطمیان است که تا نیمه حکومت «المستنصر بالله ابوتمیم معد»تدوام پیدا می¬کند. دوره دوم هم از نیمه حکومت «المستنصر بالله» تا پایان حکومت فاطمیان را در بر می¬گیرد که این دوره مقارن با تسلط نظامیان از جمله خاندان «بدر الجمالی» می-باشد.
در دوره اول گروه های تاثیر گذار در خلافت از انسجام و همگرایی بیشتری نسبت به دوره دوم برخوردار بودند و خلیفه با اختیارات تامه در راس هرم قدرت قرار داشت. با تصرف مصر در سال( ۳۵۸ ه.ق)، جوهر سیسیلی تا سال (۳۶۲ه.ق) زمینه های انتقال المعز لدین الله(۳۴۱-۳۶۵) به مصر را مهیا ساخت.(مقریزی ۱۹۹۸: ۲ /۱۸۸).
جوهر سیسیلی برای تنظیم امور اداری و دیوانی مصر از گروهی از دیوانیان مطرح چون ابن کلس(مقریزی ۱۹۹۸: ۲/۲۷۰) و عبدالله بن خلف المرصدی و عمر بن عمرالعداس و به ویژه ابن فرات سود جست(ابن صیرفی ۱۹۹۰: ۲۴). در دوره العزیز بالله(۳۶۵-۳۶۸) به تدریج از قدرت سرداران نظامی کاسته شد. این روند بخشی به دلیل گذار حکومت جدید از وضعیت تاسیس به دوره تثبیت خود بود. در حقیقت از شکل گیری فاطمیان تا این زمان، خلیفه شخصا بالاترین مقام نظامی بوده و در صحنه ها حضور داشت. خلیفه در سازمان دهی امور اداری قلمرو خویش عنوان وزیر را برای متصدی امور دیوانی به کار گرفت(ابن میسر۱۹۸۱: ۵۲) و دستور داد یعقوب ابن کلس با عنوان وزیر «امیر المومنین» بر طراز منقوش گردید(مقریزی ۱۹۹۸: ۴/۷۰)
در دوره الحاکم (۴۱۱-۳۸۶)همچنان شاهد کاهش قدرت نظامیان هستیم و این جریان با دستور الحاکم جنبه رسمی پیدا می کند. با این رویکرد «جیش بن الصمصامه الکتامی»، سردار لشکر فاطمیان شد و قرار شد تابع و تحت نظر یرجوان وزیر، امور را به انجام رساند.پس از یرجوان، ریاست اموردیوانی به حسین بن جوهر و امور نظامی به حسن بن جوهر سپرده شد (ابن خلدون، ۱۳۸۳: ۳/۹۵-۹۱). موضوع انتخاب دو برادر در رأس امور دیوانی و نظامی، نشان دهنده تسلط کامل خلیفه بر امور و فرمان برداری و اطاعت دو برادر کارگزار از خلیفه بود. در نهایت در دوره المستنصربالله (۴۲۷-۴۸۷)قدرت نظامیان در راس قرار گرفت.
در دوره اول خلافت المستنصر قدرت و اقتدار خلیفه فاطمی و هم چنین لیاقت و کاردانی وزیرا ، موجب شده بود که دربار مصر دارای شوکت و رفاه و آسایش بی نظیر باشد اما این دوران دیری نپایید که سپری شد؛ زیرا ترکان بر المستنصر بالله مسلط شدند و فساد وفشار در همه جا شایع گردید.  سلجوقیان به سوی شام پیش می رفتند، در مصر غلامانِ ترک با سپاهیان سیاهپوست می جنگیدند، دوران قحطی هفت ساله ای منابع کشور را تحلیل می برد، و در این کشمکش همگانی ، قدرت دولت از میان رفته بود، گرسنگی و بیماری مردم را از پای درمی آورد، خودسری و زورگویی موجب کساد کارها شده بود، و چنین به نظر می رسید که خلافت فاطمیان بر اثر این هرج و مرج نابود خواهد شد. (مقریزی، ۱۹۶۷: ۲/ ۱۳۷-۱۳۶) این اختلافات و بحران ها به شورش ترکان علیه المستنصربالله انجامید.  وی برای رهایی خود، کسی را نزد امیر عکا(بدر بن عبد الله الجمالی ) فرستاد  و از او خواست که به مصر آید و خلیفه را از دست ترکان شورشی رهایی بخشد، وی نیز پذیرفت و در سال( ۴۶۶ ه.ق) به مصر وارد شد و زمام دولت و ارتش را به دست گرفت و با قدرتی سخت خشونت آمیز، دوباره امور را سروسامان بخشید و درواقع دوره دوم عظمت خلافت فاطمی را آغاز کرد و به «قول المؤید فی الدین» خلیفه را از بازیچگی دست نظامیان و فرماندهان رهایی داد(۱۹۴۹، ۸۴) و خود زمام امور را به دست گرفت.
مقریزی درباره بدرالجمالی می نویسد: او پادشاه مصر و صاحب حل و عقد بود و همه دلیران، سپاهیان، قاضیان، کتّاب و رعیت در حکومت به او مراجعه می کردند و او صاحب مقامات دیوانی و دینی بود.(۱۹۹۶، ۱/۴۴۰).
بر اساس آنچه گفته شد، در مجال حاضر به معرفی و نقد و بررسی کتاب«خاندان بدر الجمالی و خلافت فاطمی» نوشته خانم گیتی مهراب پور خواهیم پرداخت. اهیمت این اثر در این است که تنها اثر پژوهشی است که بصورت مستقل به بررسی نقش و جایگاه خاندان بدرالجمالی در تاریخ تحولات فاطمیان پرداخته شده است. لازم به ذکر است که اثر فوق، پایان نامه در مقطع کارشناسی ارشد است که توسط انتشارات نشر راش در سال ۱۳۹۰  در تیراژ ۵۰۰ نسخه و با قیمت ۷۰۰۰ تومان در ۲۳۵صفحه منتشر شده است.
ساختار کلی کتاب:
کتاب« خاندان بدرالجمالی و خلافت فاطمی » در شش فصل تدوین شده است. فصل اول کلیات تحقیق و فصل دوم مدخل و زمینه سازی برای ورود به بحث می باشد. نویسنده در فصل سوم، با عنوان خلافت فاطمیان در عهد المستنصر؛ عوامل موثر در بی ثباتی دوران خلافت وی را مورد بحث و بررسی قرار می دهد. در فصل چهارم راه یابی خاندان بدر الجمالی به صحنه وزارت بحث شده و در فصل پنجم و ششم نیز دوران وزارت افضل بن بدرالجمالی و وزارت افضل کتفیات مورد بحث و بررسی واقع شده است. نتیجه گیری، فهرست منابع و ماخذ و پیوست ها که دربر گیرنده چند نقشه می باشد، آخرین صفحات کتاب می باشد.
نقد و بررسی محتوای کتاب:
فصل اول پژوهش حاضر مربوط به کلیات است که سه نکته مهم در این قسمت قابل تامل است:
۱)در بحث معرفی منابع دسته اول، نویسنده در چندین سطر به ارائه ی گزارش از فصول کتاب و بخش های آن می پردازد. در صورتی که گرچه این کلیات مهم است ولی آنچه مهم تر است؛ ارائه ی این نگاه است که چه بخش های یا مباحثی از این منابع در نگارش اثر پژوهشی ما دارای جایگاه و اهمیت می باشد. حتی در صورت امکان به این بحث هم اشاره کرد که نویسنده آن مرجع اصلی بطور مثال ابن اثیر در الکامل و یا ابن خلدون در العبر چگونه به قضایایی مرتبط با پژوهش ما نگاه کرده است. از نگاه دکتر حضرتی در اثر ارزشمند«روش پژوهش در تاریخ شناسی»، نویسنده در یک اثر پژوهشی، بعد از معرفی مختصر منبع اصلی مورد استفاده، در قالب رویکردی انتقادی، ارزش و اعتبار آن مرجع را از حیث موضوع پزوهش خود مورد ارزیابی قرار می دهد. به بیان دیگر، نقد مراجع در این قسمت نباید فارغ از موضوع پژوهش مورد نظر باشد(۱۳۹۰/۱۴۵)
۲)در هر تحقیقی بیان مساله و به عبارت دیگر طرح مساله و بعد از آن سوالات تحقیق و فرضیه ها، مهم ترین قسمت های هر پژوهشی را در بر می گیرند. در حقیقت باید توجه کنیم که ایراد اصلی پژوهش های تاریخی، فقدان مساله و در پژوهش حاضر عدم تبیین صریح، قاطع و روشن آن است.«توضیح منقح و روشن گرانه مساله علمی تحقیق، هم برای خود محقق و هم برای خواننده روشن می کند که در تحقیق مورد نظر به دنبال چیست و انتظار طرح چه مباحث و موضوعاتی را دارد و چه مطالب و مباحثی طرح نخواهد شد».(۱۳۹۰/۱۰۵)
۳)سوالات و فرضیه های مطرح شده در این پژوهش از دیگر نکات قابل تامل است که خوانندگان عزیز را برای آشنایی با ویژگی های سوالات تحقیق و فرضیه های مرتبط با آن به کتاب« روش پژوهش در تاریخ(با تاکید بر اصول و قواعد رساله نویسی)»، نوشته دکتر حضرتی ارجاع می دهیم.
در فصل دوم تحت عنوان مدخل، نویسنده در این قسمت به ارائه¬ی گزارشی بسیار موجز از جغرافیایی شامات، مصر و چگونگی فتوح این سرزمین ها و دوره والیان و حکومت های اسلامی قبل از فاطمیان از جمله طولونیان و اخشیدیان می پردازد. در ادامه همین فصل گزارشی بسیار ناقص از چگونگی انشعاب اسماعیلیان از جریان اصلی شیعه و نهایت شکل گیری دولت فاطمی سخن می¬گوید.
فصل سوم، افول خلافت فاطمیان در عهد المستنصر را مورد بحث و بررسی قرار داده است. نویسنده، ضعف دوره دوم خلافت المستنصر را در عوامل زیر می¬داند: نفوذ مادر خلیفه و چیرگی بر امور، بی کفایتی وزیران، نفوذ اهل ذمه، اختلاف در سپاهیان خلیفه، شورش و فتنه ها در قلمرو خلیفه، دخالت ترکان سلجوقی با همکاری عباسیان در براندازی دولت فاطمیان و گرسنگی و قحطی در سرزمین شام و مصر
فصل چهارم راه یابی خاندان بدر الجمالی به صحنه وزارت است. همانگونه در مقدمه این نوشتار، اشاره کردیم بدنبال تنش ها و درگیری های که بین ارکان داخلی قدرت از یک سو و تحرکات دشمنان خلافت فاطمی برای براندازی حکومت از سوی دیگر، منجر به طلب کمک خلیفه از بدرالجمالی شد.
بهر حال  به گفته «ابن تغری بردی»، بدر به همراه عبدالله پسر خلیفه«المستنصر» که در زمان قحطی و شورش نزد وی به عکا رفته بود بنا به درخواست خلیفه به مصر آمد. امیر الجیوش بعد از طی مسیر طی غروب چهارشنبه ۲۸ جمادی الاولی ۴۶۶ه.ق وارد مصر شد. وی شروع کار خود در مصررا با دعوت از تمام مقامات برای مهمانی شروع کرد و در آن جلسه حیله بدگویی علیه خلیفه المستصر بالله کارساز شد و همه آنها به قتل رسیدند. بدر در دومین گام با تشکیل نیروی نظامی مرتب و منظم از نیروهای خود و لشکر فاطمیان و بازگرداندن وضعیت منصفانه و عدالت محور و اجرای آن را سرلوحه کارهای خود قرار داد. بدر الدین جمالی در سال( ۴۶۷ه.ق) رسما وزارت خود را شروع کرد و به مرور زمان القابی چون:«داعی الدعات، قاضی القضات، کفیل قضات مسلمین» به وی اطلاق شد. پس از استقرار بدر در  وزارت، سجلی برای وی تهیه شد و در آن از او با عناوینی همچون« سید اجل امیر الجیوش، سرپرست قضات مسلمین، هادی دعات مومنین» نام برده شد. امیر الجیوش به عنوان وزیر شمشیر تا آخر عمرش از سوی خلیفه، سلطان مصر بود.
در ارتباط با این فصل صرفا به بیان دو نکته می پردازیم:
از آنجایی که موضوع این فصل راه یابی بدر الجمالی به صحنه وزارت است، از نویسنده انتظار می رفت در وهله اول با دقت و تمرکز بیشتری چالش های فرا روی وی برای رسیدن به وزارت را بحث و بررسی کند.گر چه به مشکلات جامعه در آستانه ورود بدر اشاره شده ولی با ورود وی، گروه های مختلف ذی نفوذ در خلافت چه مواضعی در برابر وی قرار گرفتند، چندان توجه جدی بدان نشده است.
نکته دوم این است که در ذیل یک موضوع نباید دنبال زیر شاخه های مختلفی باشیم. به عبارت دیگر از این شاخه به آن شاخه نباید بپریم بلکه لازم است که تمرکز اصلی خود را بر موضوع اصلی بدهیم. در این فصل شاهد آن هستیم که موضوعات مختلفی بحث می شود که جز آشفتگی مباحث و تکه تکه بریدن منابع اصلی و کنار هم قرار دادن آنها هیچ حاصلی ندارد. از سوی دیگر برای همین داده ها هم تحلیلی مرتبط با بحث  ارائه ی نمی شود.
فصل پنجم : وزارت افضل بن بدرالجمالی؛  پس از مرگ بدر، افضل درگیر مخالفت هایی با امین الدوله صافی به نام لاون شد: که خلیفه المستنصر بالله او را به عنوان وزیر انتخاب کرده بود، اما با هشدا ر ناصرالدوله افتکین به امرا در مورد خساست و تنگ چشمی های او رای خلیفه تغییر کرد. لاون سعی نمود با دادن رشوه نظر امرای دیگر را جلب نماید، اما خلیفه بی درنگ او را از وزارت خلع و افضل بن بدر الجمالی را وزارت داد. اولین اقدام افضل شاهنشاه به تخت نشاندن مستعلی بالله پسر کوچکتر خلیفه المستصربالله فاطمی که ۱۸ سال بیش تر نداشت. افضل با این عمل سنت نص آشکار امامت در فاطمیان را تغییر داد و بدین ترتیب انشقاق بزرگی در جانشینی خلیفه فاطمی پدید آورد و حیرت همگان را بر انگیخت.
آیا خاندان بدرالجمالی با انتخاب المستعلی به عنوان خلیفه در پی این بودند که به تدریج خلافت را از خاندان فاطمی خارج کنند؟
آیا افضل با برگزیدن المستعلی به گفته« آربری» در تلاش بود به عمد مبارزان اسماعیلی شرق را از حکومت مصر جدا نمود و از حرکات آنان جلوگیری کرد…
از آنجایی مسئله جانشینی المستنصر منشاء تحولات مهمی در ادامه مسیر اسماعیلیان و نهاد خلافت فاطمیان گردید
از نویسنده پژوهش حاضر انتظار می رفت با تامل بیشتری به تبیین این چرایی ها می پرداخت و با بیان دو جمله از آن نمی گذشت.
گزارش از اقدامات عمرانی و فرهنگی، نظامی و درگیری با صلیبیان از جمله مباحثی است که در این فصل بدان پرداخته شده است.در دوره افضل جنگ های صلیبی در جریان بود و سیاست فاطمیان در این باره حفظ موازنه خود در برابر دو تهدید خارجی یعنی سلجوقیان و صلیبیون بود. گاهی نیز مجبور به اتحادی موقت برای غلبه بر دیگری می شدند. افضل نیز مانند پدر مردی فرهنگ دوست و علاقه مند به عمران و آبادانی بود. وی خط مشی پدر را در ایجاد اقدامات رفاهی و عمرانی دنبال نمود. بعد از مرگ افضل بعد از چند صباحی به خاطر عدم برقراری امنیت و بی ثباتی در مصر بزرگان حکومت به فکر دوت از خاندان بدرالجمالی به واسطه سابقه درخشان آنها افتادند این فرد شمس المعالی کتفیات : احمد پسر شاهنشاه پسر بدرالجمالی وزیر شمس المعالی، امیر الجیوش ابوعلی ملقب به کتفیات، پسر افضل و نوه بدر الجمالی بود.
فصل ششم وزارت افضل کتفیات
افضل کتفیات ابوعلی احمد وزیر و فرمانروای مصر، از خاندان وزیران نامدار عصر فاطمی بود. درباره پیشینه ابوعلی باید گفت برخی وی را با شرف المعالی یا سماءالملک حسین اشتباه گرفته و یا یکی از آنان دانسته اند در حالی که خلیفه آمر بعد از قتل افضل، فرزندان او را از جمله ابوعلی را به زندان افکند و همه به استثنای وی به قتل رسیدند. با درگذشت آمر باحکام الله، ابوالمیمون عبدالحمید، پسر عموی وی با لقب الحافظ به خلافت رسید و سبب شورش لشگریان شد به همین خاطر لشگریان هم ابوعلی را آزاد کردند و به وزارت برگزیدند. همان سربازان وفادار پدرش که اینک هم کتفیات را نیز حمایت می کردند.
اولین اقدام ابوعلی زندانی نمودن حافظ در خزانه البنود بود و پس از آن همه اموال و ذخایر را به سوی دارالوزاره انتقال داد، همچنین دستور داد غنایمی را که از مردم غصب کرده و گندم هایی را که انبار نموده بودند را به صاحبانشان برگردانند؛ مردم شاد شدند و فریاد زدند و دعا کردند و در همه سرزمین های مصر اعلام شادمانی نمودند و آمر باحکام الله را سرزنش نمودند. اقدام بعدی ابوعلی برکناری حافظ از خلافت  و خلع و از بین بردن او را در سر داشت اما به زندانی کردن او بسنده نمود. در سال ۵۲۵ حکم به ۴ قاضی در ۴ مذهب داد که از این پس به حکم مذهبشان قضاوت کنند و از قاضیان خود پیروی نمایند. قاضی شافعیه با قضاوت سلطان بن ابراهیم بم مسلم رشاء؛ قاضی مالکیه ابوعبدالله محمد بن ابی محمد عبدالمولی بن عبدالله مغربی؛ در مذهب اسماعیلیه، ابوالفضائل هبه الله پسر عبدالله حسن بن محمد قاضی و قضاوت امامیه با قاضی مفضل ابوالقاسم بن هبه ا… محمد بن ابی کامل و ریاست همه آنها با انصاری معروف به ابن ازرق باشد. گویا در مملکت فاطمیان حنفی و حنبلی طرفدارانی نداشته است.
اقدامات اصلاحی وی و مبارزه با فرصت جویان باعث کودتای بر علیه وی از سوی اسماعیلیان وفادار و حزب کتامی به رهبری ابوالفتح یانس الرومی ارمنی پیش کار عبدالمجید برده ارتش افضل سازماندهی شد. کتفیات در ۵۲۶ به دست سربازان خاص الامر در محل چوگان بازی کشته شد. توطئه پنهان از قبل طراحی شده مرگ افضل و پسرش کتفیات توسط دشمنان آنها صورت گرفت و این حادثه تا پایان خلافت فاطمی به عنوان عید النصر جشن گرفته شد.

منابع و ماخذ:
ابن تغری بردی، جمال الدین ابی محاسن (۱۳۷۵ه)،  النجوم الزاهره فی ملوک مصر و القاهره، تصحح محمد حسین شمس الدین،۵ ج، قاهره: دارالکتب مصریه
ابن خلدون، ابوزید عبدالرحمن بن محمد(۱۳۸۳ه)، تاریخ ابن خلدون ، ترجمه عبد المحمد آیتی، تهران : موسسه
مطالعات و تحقیقات فرهنگی
ابن صیرفی، امین الدین ابوالقاسم،(۱۹۹۰)الاشاره الی من نال الوزاره، تحقیق ایمن فواد سید، قاهره :الدار المصریه البنایه
ابن مسیر، محمد بن علی بن یوسف بن حبیب(۱۹۸۱)، اخبار مصر، تصحیح ایمن فواد سید، قاهره: المعهد العلمی الفرنسی للآثار الشرقیه
الشیرازی، المؤید فی الدین (۱۹۴۹)السیره المؤید فی الدین داعی الدعاه، تحقیق محمد کاملحسین، قاهره، دارالکتاب مصری
حضرتی، حسن(۱۳۹۰)،روش پژوهش در تاریخ(با تاکید بر اصول و قواعد رساله نویسی)، تهران، پژوهشکده امام خمینی و انقلاب اسلامی
مقریزی، احمد بن عل(۱۹۹۸) ، المواعظ و الاعتبار بذکر الخطط و آثار ، وضع حواشیه خلیل المنصور، ج ۴، بیروت: منشورات محمد علی بیضون، دارالکتب
——(۱۹۶۷)، اتعاظ الحنفا باخبار الفاطمیین الخلفاء ، تحقیق جمال الدین الشیال، ۳ج، القاهره : المجلس الاعلی للشون الاسلامیه الحبه احیاءالتراث الاسلامی


2 پاسخ به “نقد و بررسی کتاب«خاندان بدرالجمالی و خلافت فاطمی»”

  1. مهدی می‌گه:

    کار خوبی بود سپاس

  2. بانو می‌گه:

    با سلام چطور میتوانیم این کتاب را تهیه کنیم
    سپاس

پاسخ دهید