مروری بر دایره المعارف اسلامی

3

ENCYCLOPAEDIA ISLAMICA , VOI . 1: A – ABU HANIFA . EDITED BY FARHAD DAFTARY AND WILFERD MADELUNG . LEDIN : BRILL 2008 . PP .XXII – ۸۴۸ IN JOURNAL OF THE AMERCAN ORIENTAL SOCIERY , I 30 . 1 2010

پروفسور رابرت گلیو:ROBERT GLEVE , PROFESSOR OF EXETER UNJVERSIRY 

دکتر عباس احمدوند (عضو هیأت علمی دانشگاه شهید بهشتی)

چکیده:

مقاله حاضر به بررسی اهمبت و تاثیر نشر ترجمه انگلیسی دایره المعارف بزرگ اسلامی چاپ ایران می پردازد. اکنون جلد نخست منتشر شده است، اما نشر مجلدات بعدی تا مدت ها به طول خواهد انجامید. این مقاله مرور (review) جلد اول دایره المعارف و در واقع ارزیابی مطالبی است که منابع مکتوب انگلیسی در این باب می افزاید .

کتاب، نخستین جلد از طرح ترجمه مجموعه ای شانزده جلد ی و منتخب از مقالات دایره المعارف ممتاز بزرگ اسلامی (به زبان فارسی) است که بنا بر ترتیت الفبای فارسی، اکنون به جلد شانزدهم رسیده و ما در این مقاله آن را دمبی«DMBI» می خوانیم. تا کنون نسخه فارسی دایره المعارف به حرف «تاء» رسیده، اما مرکز دایره المعارف تمامی ابوها و ابن هایی را که باید منظم ارائه می کرد، در یک جا قرار داده است: از این رو مرکز باید تالیف و انتشار باقیمانده حروف الفبا را با قدری شتاب به پیش ببرد. دایره المعارف اسلامی (the eneyelopedia islamica) حاصل هماهنگی میان موسسه مطالعات اسماعیلی لندن (INSTITULE OF ISMAILI STUDIES IN LONDON) و مرکز دایره المعارف بزرگ در تهران بوده است که زیر نظر ویلفرد مادلونگ و فرهاد دفتری منتشر می شود. با وجود تمام دشواری های متحمل منطقی این طرح عظیم ترجمه، نشر این جلد به خودی خود یک دستاورد به شمار می آید .

در حالی که دایره المعارف اسلام (ENEYCLOPAED dia of isiam ei) I ترکیبی از لقب ، کنیه، نسبت و نام را در طرح مباحث خود به کار می برد. دمبی تنها متمایل به استفاده از  القاب و کنیه بوده و بر این اساس همه «ابن» ها و «ابو» ها را ذیل «الف» در آورده است. می توان گمان برد که چون مرکز دایره المعارف می خواسته بخش «الف»را توسعه داده ، دایره المعارف را جلو ببرد. چنین کرده است. برای مثال مدخل «ابو العلاء المعری» دمبی ذیل الف آمده است: حال آنکه در ( ای آی ) که نسب را در این زمینه مبنا قرار داده، ذیل «م» است. این حالت درباره ابوعلی مسکویه و بسیاری موارد دیگر نیز صدق می کند، البته دایره المعارف اسلامی ترتیب الفبای لاتین را تعقیب می کند و از این رو می توان بروز مشکلی منطقی را در کار ترجمه تصور کرد، نمی توان مباحثی را که در طبع فارسی با الف آغاز می شود ، با حرف «ای»(A) در نسخه انگلیسی آغازید: مثلا تمامی «ابن» ها در نسخه انگلیسی در اواخر طرح ترجمه به چاپ خواهد رسید. حال آنکه قبلا به فارسی منتشر شده اند. وقتی مدخل الف آوانگاری(transliteration) شود، برخی از آنها ذیل «یو»( U) یا «آی»(I) می آید و گروه مترجمان تا مدت ها نمی توانند این مدخل ها را ترجمه کنند، بنا بر این نسخه انگلیسی آنها تا سال ها در دسترس قرار نمی گیرد، اما اگر وسواس به خرج دهیم، معقول آن است تمامی مدخل هایی که با عین و فتحه ( چون تمام مدخل های عبد – ال- جلد نخست) آغاز می شوند، ذیل «آ» قرار دهیم؛ هرچند هنوز خود دمی این مخرج ها را منتشر نکرده است و خوشبختانه این نمونه ای از ترجمه خواهد بود که پیش از نشر نسخه اصلی صورت می پذیرد.

به این ترتیب نسخه اصلی دمبی برای برخی از خوانندگان فارسی زبان منبعی مهم باقی خواهد ماند. خوانندگان عرب زبان نیز می توانند ترجمه عربی دمبی را با عنوان دایره المعارف الاسلامیه الکبری ملاحظه کنند که با تاخیر نسبت به طبع فارسی منتشر می شود. این نسخه عربی را باید صادراتی معرفتی و عمده از آموزش و پژوهش ایران به دیگر نقاط جهان اسلام به شمار آورد. گنجاندن مقالاتی که در طبع فارسی یا عربی کار وجود ندارد، برای خوانندگان متن عربی و فارسی دایره المعارف انگلیسی جالب بوده، و باعث فروش بالای آن می شود. باید تنها امید وار باشیم که فهرست عناوین اصلی دمبی – که ضمیمه ای هم ندارد- با  نشر مدخل های اضافی عبد ال ، تا چند سال بعد که دمبی به حرف عین می رسد ، تکمیل شود. دایره المعارف انگلیسی هم اکنون به خوانندگان نوید ضمیمه ای برای برخی مقالات را می دهد. البته نسخه الکترونیک کتاب، موجود در سایت انتشارات بریل (www.briilonline.ni)  از این بابت به مشکل بر نمی خورد و اگر انتشار نسخه چاپی ادامه یابد به سادگی قابل روز آمد شدن(update) است.

تاکید عام بر موضوعات ایرانی و شیعی دمبی، تا اندازه ای در گزینش مقالات دایره المعارف اسلامی – که از این پس آن را ایسلا (isla)  می خوانیم – نیز رخ داده است. البته از خوش اقبالی ویراستاران ایسلا آن که مجددا بر این مطلب صحه گذارده و تا اندازه ای از عهده گزینش مقالات بر آمده اند.

ارزیابی ویراستاران ایسلا در اینکه دمبی بر تر از آن است که صرفا دایره المعارفی شیعی باشد، نکته درستی است.(P.X) با این همه اشتمال دایره المعارف بر مباحث شیعی، از نظر دایره المعارف  های مشابه بیشتر است ( برای نمونه با شمارشی سر انگشتی می توان در یافت تعداد مباحث شیعی که در ایسلا مدخل دارد ، اما در ای آی مدخلی ندارد ، حدود صد مورد است. البته این عدد بجز مجموع تقریبا ۲۲۰ مدخل شیعی جلد نخست است. تعبیر حدود را به کار بردم، چون مقالاتی وجود دارد که با یک دیگر هم پوشانی دارد و باید از یک دیگر  جدا می شد. برای مثال در ایسلا مقاله ای نه صفحه ای داریم(pp . 208-216) به نا م«عبد العظیم آستانه» مرقد یکی از  فرزندان امام حسن در جنوب تهران ، در باب تاریخ، معماری و اهمیت اجتماعی آن. مقاله را صادق سجادی نگاشته است و حسن لاهوتی ترجمه کرده است. ظاهرا این مقاله را بخشی از مقاله عبدالظیم به شمار آورده اند؛ اما مقاله ای که خود مقاله ای مجزاست. از این حد تجاوز کرده است. بی گمان دمبی این مفاله را مدخلی مستقل دانسته است؛ اما روشن نسیت آیا پیروی مقیدانه ای از سیاست شورای عالی مرکز مانع سود مندی جلد انگلیسی می شود یا خیر؟

از میان مقالات جلد نخست ایسلا که دارای آی و دایره المعارف ایرانیکا (encyclopedia iranica(elr)) نیز مدخل دارند، با حساب سر انگشتی من، ده تا بیست مقاله از موضوعاتی تازه برخوردارند؛ از این رو نسبت مقالات در این حوزه از تحقیق به طور غیر معمولی حدود دو پنجم این دو دایره المعارف را در بر می گیرد؛ بنا بر این با عرض عدم تفاوت کیفیت مدخل های این سه اثر (ای آی، ایرانیکا، ایسلا) که از آن سخن خواهم گفت، حدود چهل درصد مقالات جلد نخست ایسلا موضوعاتی تازه عرضه می کند که در دو دایره المعارف پیشین مطرح نشده است.البته با نشر مجلدات بعدی ایسلا این در صد بالا و پایین می رود.این موضوعات تازه را می توان به چهار حوزه کلی تقسیم کرد؛ تاریخ ایران وآسیای مرکزی، تصوف، و تشیع (امامی، زیدی، اسماعیلی) و مباحث تاریخی صدر اسلام چون شعرای منتقدم و اصحاب پیامبر، با این همه بیشتر مباحث مربوط به تراجم احوال به سیاست مداران یا علما عنایت دارد؛ برای نمونه، صوفی بصری، اسماعیل ابن نجید(۲۷۲-۳۶۵/۳۶۶ ق) مشهور به ابو عمروبن نجید که در ایسلا به همین شکل مدخل شده است، دو صفحه کامل دایره المعارفی را به خود اختصاص داده است. این ابو عمر و پدر بزرگ سامی و از مریدان جنید بود؛ از این رو مدخل ایسلا برای محققان تصوف مقاله ای سود مند است. در هر نمونه از موضوعات یا شخصیت های اداری مدخل در ایسلا به روشنی با منبعی کامل مواجه می شویم؛ بنا بر این نشر ایسلا کاری شایسته است. 

کمیت مقالات ایسلا را میتوان به آسانی از راه مقایسه مقالات ای آی و ایرانیکا ارزیابی کرد. مقاله عبد القدوس گنگوهی ، صوفی هندی و از مشایخ طریقت چشتیه در قرن دهم ق/ چهاردهم –  پانزدهم میلادی نمونه ای مناسب برای این ارزیابی است. منهای سخن از شرح احوال شیخ، مقاله«ای آی» بسیار مختصر و پانصد کلمه است؛ مقاله ایرانیکا ۱۵۰۰ کلمه، اما مقاله ایسلا، نوشته مرجان افشاریان و رضا شاه کاظمی، ترجمه فرزین نگهبان، بسیار مفصل و حدود ۳۰۰۰کلمه است. نمونه دیگر، مقاله ایبورد یا باورد (abiward – abivad . bavard)  نوشته مینورسکی (V. F. Minorsky) (ای آی) ، بافورث (C. E. Bossworth) (ایرانیکا) و عنایت الله رضا (ایسلا، ترجمه جان کوپر (gohn coo per) است. یک بار دیگر مقاله (ای آی) از همه کوتاه تر (۶۰۰کلمه)، ایرانیکا اندکی مفصل تر (۱۱۰۰کلمه) و ایسلا از همه بلند تر (۳۵۰۰کلمه) است روشن است که تفصیل هر مقاله جزئیات بیشتر ارجاع بیشتر و استفاد ه از منابع اصیل بیشتر را در پی دارد. شاید از همین روی است که می توان ایسلا را منبعی مهم برای دانشمندان فرهیخته به شمار آورد تا دانشجویان مبتدی سطوح کارشناسی « به علاوه این که جان کوپر فقید ( متوفای ۱۹۹۸) مترجم بخش هایی از ایسلا بوده است.نشانگر آن است که طرح ترجمه چقدر به درازا کشیده است. 

ارزیابی کلی کیفیت هر دایره المعارف دشوار است. دایره المعارف ها را محققان گوناگون با اهداف و مقاصد گوناگون می نویسند و ویراستاران و یا ناشران برای آماده سازی نشر مقالات ، تنها به اقداماتی مختصر بسنده می کنند. اغلب پروژه یک دایره المعارف سال های بسیار به طول می انجامد و بدین ترتیب آموزش و پژوهش آغاز راه، طی گذر زمان و بنا بر قاعده ترتیب حروف الفبا خدشه دار می شود؛ برای نمونه مدخلی مهم چون شخصیت و خلافت ابوبکر در مقایسه با مقاله ۲۰۰۰ کلمه ای «ای آی» ۲۱۰۰۰ کلمه را به خود اختصاص داده است. شیوه پژوهش این مقاله سنتی بوده، به مباحث تاریخ نگاری توجهی اندک دارد؛ با این حال از ترجمه ای عالی بر خوردار است و ماخذی مفصل برای دانشجویان سطوح عالی به شمار می آید. مقاله به شیوه ای متعادل که نویسنده بدان مقید است. نوشته شده است. نویسنده مسئله اختلافی زمان و چگونگی بیعت علی علیه السلام را با ابوبکر با قدری وسواس مطرح می کند. در این مسیر روایات عمدتا سنی چگونگی بیعت مستند مورد توجه اوست. همچنین به منابعی که تاخیر در بیعت را (شش ماه تا زمان رحلت فاطمه (س) گزارش می کند بیشتر عنایت شده است؛ با این حال سخن مهم نویسنده در این باره این چنین به پایان میرسد:«سر انجام علی علیه السلام خلافت ابوبکر را به رسمیت شناخت» این سخن نویسنده، بدون آن که بیعت علی علیه السلام را بی ارزش بدانیم، نشان می دهد حتی از منظر شیعی نیز نمی توان خلافت ابوبکر را فاقد مشروعیت پنداشت (p.578) از این رو باید مقاله ابوبکر ، نوشته هادی عالم زاده و ترجمه رامین غلامی را آشکارا یا به کنایه منحرف از دیدگاه شیعه دانست. مقاله در ادامه به مباحث کلامی مربوط به این بیعت که بعد ها رخ نمود نیز می پردازد و برای اثبات مصالحه علی علیه السلام و ابوبکر، این استدلال تاریخی را می آورد که بنی هاشم پس از علی  علیه السلام با ابوبکر بیعت کرد. احتمالا مقاله به منظور فروش نسخه های فارسی یا عربی دایره المعارف در خارج از ایران تنظیم شده و می توان از انگیزه نهفته نویسنده در تقریب مذاهب نیز سخن گفت: اما اگر بخواهیم شفاف سخن بگوییم، باید مقاله را تلاشی جدی و علمی در ساخت (constuact)  گزارشی  بی طرفانه و مبتنی بر منابع تاریخی دشوار و متناقض دانست؛ بدین معنا مقاله از مقاله مشابه اش در ای آی، نوشته و یلیام مونتگمری وات(W. Montromery watt) دقیق تر مفصل و باریک بین تر است.

از آنجا که توجه عمده ایسلا به شخصیت های خاص و نه و موضوعات است، حوزه ای محدود تر از ایرانیکا یا ای آی دارد. البته شماری از سلسله ها، شماری اندک تر از اماکن و شماری بسیار اندک از اصطلاحات تخصصی در ایسلا مدخل هستند. شاید از این رو گاهی باید کتاب را نمونه ای از کتب نوین طبقات دانست که رگه هایی از اغراق نیز در آن مشاهده می شود؛ یا وجود این مقالات ایسلا به خوبی مورد پژوهش قرار گرفته است؛ هر چند باید آنها را تا حدی سنتی و کم اطلاع از تحقیقات غربی دانست . مقالات معمولا بسیار مفصل و در مقایسه با ایرانیکا یا ای آی در واقع ویترین ارجاع  فراوان به منابع اصیل است. روشن است که ویراستاران نیز هوشمندانه و ماهرانه مقالاتی را برگزیده اند که به گمان آنان ارجاعشان به منابع زیاد است. در مجموع باید بنا به گفته ویراستاران (p. x) ایسلا را «دایره المعارفی تخصصی» (spiecialist encyclopedia)  یا به بیان دقیق تر «دایره المعارفی برای متخصصان» (encyclopaedia for spicialists) و نه مبتدیان دانست به این معنا اکنون سرمایه ای ارزنده را چه از نظر شرایط عملی و چه از نظر شرایط مالی در دست داریم. شاید والا تری ارزش ایسلا ارایه نمونه ای مهم و تبلیغی عالی از آموزش و پژوهش درجه اول ایرانی به عرصه بین المللی است که تا بحال تنها در دستور عده ای بوده است. 

منبع: مجله آینه پژوهش سال بیست و دوم، شماره ۳ (پیاپی ۱۲۹)، مرداد و شهریور ۱۳۹۰ صفحه ۱۱۶


6 پاسخ به “مروری بر دایره المعارف اسلامی”

  1. زنجانی تبار می‌گه:

    سلام
    اگر دقت کنید این یادداشت در سال ۲۰۱۰ نوشته شده است و خوب بود مترجم محترم در پی نوشت توضیح می داد که دائره المعارف بزرگ اسلامی تا جلد ۲۰ منتشر شده و حرف ح را به پایان برده و نیز ترجمه انگلیسی آن بیش از یک جلد چاپ شده است.

  2. عباس احمدوند می‌گه:

    با سلام و تشکر

    پانوشت هایی در ترجمه وجود دارد که در این روایت، حذف شده است.

  3. صاحب نظر می‌گه:

    به نظرم عنوان “مروری بر دائره المعارف اسلامی” چندان با مطالب مقاله هماهنگ نیست!

  4. با سلام

    این ترجمه و تمامی مسایل آن اعم از عنوان به تصویب رابرت گلیو رسیده است. نک: اصل مقاله در آینه پژوهش شماره ۱۲۹٫

  5. صاحب نظر می‌گه:

    تأیید ایشان میان مطالب و عنوان تناسب ایجاد نمی کند!

  6. عبرت جو می‌گه:

    سلام

    کلمه ریویو به “مرور” ترجمه می شه. اصل مقاله در سایت دایره المعارف بزرگ اسلامی وجود داره. ترجمه عنوان دقیقه.ممنون از این کار. من داشتم رو دانشنامه نویسی کار می کردم. خیلی برام مفیده.

پاسخ دهید