درآمدی کوتاه بمشرب ایرانی ایران‌شناسی!

آن‌چه پیش روست، بخش آغازین مقاله‌ای با نام «درآمدی کوتاه بمشرب ایرانی ایران‌شناسی»، بقلم جناب آقای سجاد هجری، پژوهش‌گر پژوهشکده‌ی سیاست‌پژوهی و مطالعات راهبردی حکمت، است که در آن بطور اجمالی، آمیزه‌ی ایران‌شناسی بررسی شده است.

درآمدی کوتاه بمشرب ایرانی ایران‌شناسی!

سجاد هجری

عبارت پرطُمطراق و جذاب «ایران‌شناسی» (iranology) که از سال ۱۳۷۶ نام بنیادی‌ست و از سال ۱۳۸۲ نیز نام رشته‌ای دانشگاهی، آمیزه‌ای از واژه‌ی نام‌ور «ایران» و پسوند پرکاربرد «شناسی»[i] است.

آشکارا، پساوند «شناسی» ترکیبی از واژه‌ی «شناس» و «یا»ی مصدری/مصدرساز است. واژه‌ی شناس بعنوان ۱٫ بن مضارع مصدر شناختن (و فعل امر آن)، ۲٫ اسم مصدر، ۳٫ مصدر دوم نامستعمل شناختن و ۴٫ مرخم/مخفف صفت فاعلی شناسنده بکار می‌رود؛ اما آن در آمیزه‌ی شناسی مخفف «شناسنده» (کاربرد چهارم) است.

پسوند شناس که چهارمین کاربردست، در فارسی بسیار کهن است و نمونه‌هایی فراوان از آن در نظم و نثر فارسی در قرون گوناگون[ii] دیده می‌شود:

حقیقت‌شناس: ندارم ز دینار خسرو سپاس//که او نیست شاه حقیقت‌شناس (فردوسی)

مهمان‌شناس: به آیین خویش آورد ناسپاس//چنین گر تو مهمان‌شناسی شناس (فردوسی)

ستاره‌شناس: به شبگیر بر زین بشد با سپاه//ستاره‌شناسی بیامد ز راه (فردوسی)

خدای‌شناس: هیچ کاری ازین دو نامه برون//نکند کافر و خدای‌شناس (ناصرخسرو)

چاره‌شناس: چون شد آن چاره‌جوی چاره‌شناس//باز پس گشت با هزار سپاس (نظامی)

پرده‌شناس: پرده‌شناسان بنوا در شگرف//پرده‌نشینان بوفا در شگرف (نظامی)

افلاک‌شناس: دفتر افلاک‌شناسان بسوز//دیده‌ی خورشیدپرستان بدوز (نظامی)

انجم‌شناس: رقیبان لشکر به آیین پاس//نگهبان‌تر از مرد انجم‌شناس (نظامی)

حقایق‌شناس: توان گفتن این با حقایق‌شناس//ولی خرده گیرند اهل قیاس (سعدی)

حق‌شناس: من ار حق‌شناسم و گر خودنمای//برون با تو دارم درون با خدای (سعدی)

سخن‌شناس: چو بشنوی سخن اهل دل مگو که خطاست//سخن‌شناس نه‌ای جان من خطا این‌جاست (حافظ)

حُسن‌شناس: از بتان آن طلب ار حسن‌شناسی ای دل//کاین کسی گفت که در علم نظر بینا بود (حافظ)

و پسوند شناسی نیز از گذشته بکار رفته؛ چنان‌چه حافظ شیرازی می‌سراید: «گفت و خوش گفت برو خرقه بسوزان حافظ//یا رب این قلب‌شناسی ز که آموخته بود» که آشکارا، این ترکیب که با افزودن شناسی بموضوعی (قلب) بدست آمده، امری آموختنی‌ست و قیاس‌پذیر با کاربردهای امروز که شناسی در آن بعنوان برابرنهاد پسوند logie در زبان‌های اروپایی[iii] بکار می‌رود و انتظار می‌رود که بتوان تاریخش را تا عصر ترجمه‌ی ناصری (دست‌کم، دوران دارالترجمه‌ی ناصری/همایونی تأسیس‌شده بسال ۱۲۶۴) عقب برد و دنبال کرد؛ ولی کهن‌ترین این کاربرد را تا کنون در شماره‌ی ۱۰۸ یومیه (روزنامه)ی «حبل‌المتین» با صاحب‌امتیازی «سید جلال‌الدین کاشانی»، بتاریخ ۱۹/۲۰ آذر ۱۲۸۶ هجری خورشیدی در ترکیب «حیوان‌شناسی» (زولوژی)[iv] یافته‌اند و آشکارا، اکنون نام رشته‌ها یا گرایش‌های گوناگون دانشگاهی مانند روان‌شناسی، جامعه‌شناسی، مردم‌شناسی، انگل‌شناسی، آب‌وهواشناسی (اقلیم‌شناسی) و … در ترجمه‌ی نام‌های اروپایی‌شان بفارسی، با همین دستور/فرمول ساخته شده و گویا، آنان که از آمیزه‌ی ایران‌شناسی در نام رشته‌ای دانشگاهی بهره بردند، آن را بقیاس این رشته‌ها و گرایش‌ها بکار بردند که نیازمند بررسی‌ست. ایران‌شناسی «کنش ایران‌شناس» (مانند مصدر!) است یا بتعبیری، کاری‌ست که ایران‌شناس می‌کند و فرایندی‌ست که می‌پیماید و البته، بیش‌تر اکنون در معنای محصول/نتیجه‌ی این کار/کنش یا بعبارت دیگر، «دستاورد ایران‌شناس» (مانند اسم/حاصل مصدر!) بکار می‌رود.

بطور قطعی/یقینی آشکار نیست که آمیزه‌ی ایران‌شناسی در فارسی کی زاده شده و چه کسی آن را برای نخستین‌بار بکار برده است؛ اما کهن‌ترین کاربرد ترکیب «ایران‌شناس» را در شماره‌ی ۲۵ مجله‌ی نوآور و پیش‌روی برلنی «کاوه» با صاحب‌امتیازی «سید حسن تقی‌زاده» بسال ۱۲۹۶ هجری خورشیدی در کنار آمیزه‌های «هندشناس» و «آریاشناس» یافته‌اند و این ترکیب در شماره‌های پسین کاوه نیز چندباری بکار رفته و آمیزه‌ی «ایران‌شناسی» در دهه‌ی نخست سده‌ی چهاردهم هجری (قرن کنونی) خورشیدی در مجلاتی مانند «تعلیم و تربیت» (مقاله‌ی علی‌اصغر حکمت/۱۳۰۴) و «تقدم» (مقاله‌ی سعید نفیسی/۱۳۰۷) و کتاب‌هایی مانند «شهریاران گمنام/۱۳۰۷» سید احمد کسروی و «عصر اساطیری تاریخ ایران (خطوط برجسته‌ی داستان‌های قدیم ایران)/۱۳۰۷» حسن پیرنیا[v] تکرار شده است. دور نیست که کاوه‌نویسان (نویسندگان کاوه) و بویژه «ابراهیم پورداوود» نخستین‌بار این آمیزه را برساخته و بکار برده باشند و شاید پورداوود[vi] آن را از نام مجله‌ی آلمانی Iranistik که «ویلهلم گایگر»، خاورشناس آلمانی، عهده‌دار آن بوده، برساخته است. پورداوود در سال ۱۳۲۴ هجری خورشیدی انجمن ایران‌شناسی را نیز بنیان می‌نهد.

کسانی چون تقی‌زاده از عبارت «تتبعات ایرانی» بیش از «ایران‌شناسی» بهره می‌برند[vii] و امروزه نیز بسیاری، عبارت «مطالعات ایرانی» را گویا چونان برابرنهاد iranian studies که بسیار در جهان پرکاربردست، استفاده می‌کنند. برخی[viii] نیز تعبیر «ایرانیات»[ix] را بجای ایران‌شناسی پیش می‌نهند که با «لسانیات/لغویات» تازی که برابرنهاد linguistics است[x] که اگر چه درش پسوند logy نیست؛ اما در فارسی «زبان‌شناسی» ترجمه شده، قیاس‌پذیر است. برخی دیگر[xi]، از آمیزه‌ی «ایران‌پژوهی» که مانند «قرآن‌پژوهی»[xii] ساخته شده[xiii]، بهره می‌برند که می‌تواند برابرنهادی درخور برای «ایرانین استادیز» باشد. پرهیز از بکار بردن ایران‌شناسی و جایگزینی ایرانیات، تتبعات ایرانی و مطالعات ایرانی[xiv] بجای آن ریشه در این دارد که ایران‌شناسی تداعی‌گر شاخه‌ی مستقل علمی‌ست؛ اما چه در معنای سنتی علم و چه در برداشت جدید از آن، چنین علم مستقلی وجود ندارد و آن‌چه بدان نامیده شده، یک حوزه‌ی گسترده‌ی مطالعاتی‌ست که با علوم و فنون گوناگون مانند تاریخ ایران، جغرافیای تاریخی ایران، جامعه‌شناسی ایران، مسائل اجتماعی ایران، باستان‌شناسی ایران و … دست‌کم، هم‌پوشانی موضوعی و روشی[xv] دارد[xvi].

درباره‌ی تاریخ واژه‌ی ایران فراوان می‌توان سخن گفت؛ اما آن‌چه بس مهم است، کاربردهای سگانه‌ی امروزین آن است: ۱٫ ایران جغرافیایی یا فلات ایران، ۲٫ ایران سیاسی یا کشور ایران و ۳٫ ایران بزرگ یا فرهنگی که ایران در آمیزه‌ی ایران‌شناسی سومین کاربرد است که در آثار خاورشناسان آشکار و آثاری که ایران‌شناسی دانسته شده، آشکارست. شاید بتوان گفت که کاربرد نام ایران نزد خاورشناسان پیش از آن‌که بسال ۱۹۳۵ م./۱۳۱۳ ه.ش. رضا شاه از جهانیان بخواهد که در نام بردن از کشور ایران بجای «فارس/پارس» (Persia) در زبان‌های گوناگون از واژه‌ی ایران بهره برند (کاربرد دوم)، گواهی‌ست که ایران در ایران‌شناسی کاربرد سوم آن و در معنای ایران فرهنگی‌ست. وصف فرهنگی در ایران فرهنگی حتا می‌تواند نشان‌گر موضوع ایران‌شناسی نیز باشد و شاید بتوان موضوع[xvii] (در معنای عام) حوزه‌ی ایران‌شناسی را «انسانیات» (امور انسانی یا هر آن‌چه متعلق بانسان (متعلقات انسان) است!) ایران بزرگ دانست که در این‌باره می‌توان آن را با زبان‌زد و کلیدواژه‌ی بنیادین «مواد فرهنگی» در دانش «باستان‌شناسی» سنجید. …

[i] از گذشته شناخت مرکب را مبتنی بر شناخت اجزایش می‌دانستند و حتا برخی، شناخت اجزا را کافی در شناخت کل پنداشتند.

[ii] این ترکیب بسیار پربسامدست که جای بررسی دارد.

[iii] باید دانست که این پسوند از ریشه‌ی logos یونانی‌ست که معرب آن محتملانه، لغه یا لغز است و در تازی بـ«نطق» و هم‌چنین «کلمه» ترجمه شده است.

[iv] در جستجو و گشت‌وگذار کاربردی کهن‌تر از این مورد یافت نشد که البته، بمعنای نبودن نیست.

[v] برخی آن را تتمه‌ی کتاب «تاریخ ایران باستان» مشیرالدوله دانستند.

[vi] «طهمورث ساجدی صبا» در نشستی این احتمال را تقویت می‌کرد. باید دانست که پورداوود بسال ۱۲۹۵ بآلمان رفت و با سید حسن تقی‌زاده آشنا شد و در کاوه قلم زد.

[vii] در مقالات و یادداشت‌های ایشان میان سال‌های ۱۳۳۳ و ۱۳۴۵ این مدعا بخوبی دیده می‌شود.

[viii] مانند «احمد پاکتچی»

[ix] «جلال خالقی مطلق» نام ترجمه‌ی خود از پاره‌های آثنایوس یونانی درباره‌ی ایران کهن را «ایرانیات» نهاده است.

[x] بدین قیاس، برخی مانند «حمید پارسانیا» برای humanities که در فارسی بدان «علوم انسانی» گفته می‌شود، «انسانیات» را مناسب می‌دانند.

[xi] مانند «ناصر تکمیل همایون»

[xii] «مطالعات قرآنی» (قرآن‌پژوهی/شاید بتوان این را نیز «قرآنیات» نامید!) نیز مانند «مطالعات ایرانی» (ایران‌شناسی) دارای مسائلی یکسان (مانند وحدت موضوع و هم‌چنین تمایز با علومی چون تاریخ قرآن، غریب القرآن و …) در علم‌شناسی‌ست.

[xiii] گویا، «بهاءالدین خرمشاهی» برای نخستین‌بار آمیزه‌ی «قرآن‌پژوهی» باب کرد و در پِیش این دستور/فرمول متداول شد؛ اما این ترکیب نیز تاریخی کهن در میراث ما دارد؛ چنان‌چه شاعر پرآوازه، نظامی گنجوی، بارها از آن بهره برده است: «بتعلیم دانش تنومند باد//بدانش‌پژوهی برومند باد»، «بگیتی‌پژوهی چه یابیم دیر//که دودی‌ست بالا و گردی‌ست زیر» و «آب نه و بحر شکوهی کنم/جغد نه و گنج‌پژوهی کنم»

[xiv] و حتا تحقیقات/پژوهش‌های ایرانی

[xv] شاید بتوان تمایز غرضی میان ایران‌شناسی و این علوم و فنون گذاشت.

[xvi] می‌توان بگوناگونی‌هایی اعتباری میان ایران‌شناسی و این شاخه‌های دانش اشاره کرد که برخی از آن نتیجه‌ی سلایق گوناگون است و بتعبیری، ماهوی نیست.

[xvii] موضوع علم یا موضوع بمعنای خاص را این‌چنین تعریف کرده‌اند: «موضوع کل علم هو ما یبحث فیه عن عوارضه الذاتیه» و البته، برخی آن را مختص علوم برهانی دانستند ولی از آن‌جا که ایران‌شناسی حوزه‌ی مطالعاتی‌ست و فراتر از شاخه‌های متداول علوم است و برهانی نیز نیست، در متن تعبیر معنای عام موضوع بکار رفته است.


پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *