آینده‌ی جهان در اخبار الزمان!

آن‌چه پیش روست، یادداشتی کوتاه بقلم جناب آقای سجاد هجری، پژوهشگر پژوهشکده‌ی سیاست‌پژوهی و مطالعات راهبردی حکمت، درباره‌ی برخی ویژگی‌های «أخبار الزمان» یعقوبی‌ست. یعقوبی در فصلی از عمر جهان می‌گوید و آرای نحله‌های گوناگون را نقل می‌کند که خواندنی‌ست.

آینده‌ی جهان در «اخبار الزمان»!

سجاد هجری

چنان‌چه پیش‌تر نیز گفتم، برای آن‌که بخواهد «تاریخ‌اندیشی» جهان اسلام را سبک‌شناسانه، دریابد، باید سرآغاز و دیباچه‌ی کتاب‌های تاریخ و حتا فصل‌های نخستین آن را موشکافانه، بررسد. شاید شما مخاطبان پیشینه که تاریخ‌خوانید، نام «أخبار الزمان» مسعودی نام‌ور بگوش‌تان خورده باشد. پیش‌تر در «تاریخ کلامی نزد تاریخ‌گذاران اسلامی» نوشته بودم که در جهان اسلام بسیاری، کتاب‌های تاریخ را با جستار «إثبات الصانع» و «حدوث العالم» می‌آغازند و مسعودی نیز در اخبار الزمان چنین کرده و البته، او آرای فیلسوفان را نیز می‌آورد: «ثم نذکر ما روی عن الحکماء الأول …»، «ومن الفلاسفه من یقول …» و «وزعم قوم من الحکماء الأوائل …»! و او خود از «تفلسف در تاریخ» چندان دور نیست که نشان‌گرش رساله‌ی «مشاکله الناس لزمانهم» اوست که پیش‌تر در پیشینه کوتاه درش با فرنام «مشاکلت یعقوبی، آغازی بر فلسفه‌ی اسلامی تاریخ» نگاشتم. فراوان می‌توان درباره‌ی این کتاب پرنکته‌ی یعقوبی گفت و نوشت؛ اما یعقوبی در آغاز اخبار الزمان پس از آن‌که کمی از «آفرینش» می‌گوید، فصلی را با نام «ذکر عمر الدنیا» چنین می‌گشاید: «فأما ما ذکروه من توقیت الزمان ومدته إلی انقضائه …» که در آن در کنار آغاز، از پایان جهان و چگونگی آن نیز سخن می‌رود: «کان طوفان نار یحرق العالم بأسره …» که از وجوهی گوناگون بسیار تأمل‌برانگیزست؛ زیرا سخن از «آینده» و هم‌چنین از وجوهی، «طبیعت» است و تاریخ در ذهن‌ها گذشته‌پژوهی/شناسی‌ست و موضوعش «انسانیات»! یعقوبی آرای «أهل الأثر» را که بر پایه‌ی اخبار/روایات است، می‌آورد و هم‌چنین از زیج «سندهند» در این بخش نقل می‌کند: «ففی کتاب السند هند الذی عمل منه المجسطی وغیره من الزیجات …» (گویا، مجسطی بطلمیوس را زیج دانسته و سندهند را از منابع آن بشمار آورده است!) و این فصل را با آرای ارسطو درباره‌ی آغاز و انجام جهان پایان می‌برد: «وکان أرسطاطالیس یری أن الزمان لایبید، لاینفد وأن الطبیعه قدیمه وأنه لاأول لها ولاآخر، …»! این سبک/روش یعقوبی در استیفای آرای نحله‌های گوناگون نقلی، تجربی و عقلی در موضوع، اگر چه درش داوری نمی‌کند، ستودنی‌ست! سخن در «أخبار الزمان ومن أباده الحدثان وعجائب البلدان والغامر بالماء والعمران» درازست.


پاسخ دهید