عبرتِ چشم‌گشا!

آن‌چه پیش روست، یادداشتی کوتاه از جناب آقای سجاد هجری، پژوهشگر پژوهشکده‌ی سیاست‌پژوهی و مطالعات راهبردی حکمت، درباره‌ی آمیزه‌ی eye-opener بعنوان برابرنهادی برای عبرت/درس عبرت است.

درس عبرت یا چشم‌گشا!

چند روزی‌ست که با فرهنگ عامیانه‌ی انگلیسی- فارسی «جاناتان گرین» ور می‌روم و آن را در راه نیز بهم‌راه دارم! امروز، بامداد، بتعبیری گیرا برخوردم: eye-opener که «محمدعلی مختاری اردکانی» آن را «۲٫ چشم‌بازکن، درس عبرت [ = کنایه از شوک و رویداد نامنتظره نه الزاماً نامطبوع]» ترجمه کرده است. ما بگونه‌ای شدیم که هر جا بواژه‌ی عبرت بر می‌خوریم، شاخک‌هامان تیز و حواس‌مان جمع می‌شود! بدیگر فرهنگ‌های لغت انگلیسی- بفارسی رجوع کردم. پویای باطنی آن را «۱٫ مایه شگفتی ۲٫ درس عبرت، هشدار» و هزاره‌ی حق‌شناس آن را «۱٫ درس، درس عبرت، چشم بازکن» بفارسی گزارش کرده‌اند. آریان‌پور این ترکیب را ندارد و در عوض عبارت فعلی open one’s eyes را دارد و آن را «۱٫ موجب شگفتی کسی شدن ۲٫ از خواب غفلت بیدار کردن، چشم و گوش کسی را باز کردن» ترجمانیده است. حق‌شناس نیز چند عبارت مانند این تعبیر دارد. چقدر تعابیر فرهنگ‌ها بهم نزدیک است! در فارسی نیز ما عبرت را با دیدن، نگریستن، نگاه کردن، چشم و آیینه گره می‌زنیم: «هان ای دل عبرت‌بین از دیده عبر/نظر کن هان//ایوان مدائن را آیینه‌ی عبرت دان» (خاقانی) یا «پیش از آن کاین چشم عبرت‌بین فرو ماند ز کار//پند گیرید ای سیاهی‌تان گرفته جای پند» (سنایی) یا «چو ما را چشم عبرت‌بین تباه است//کجا دانیم کاین گل یا گیاه است» (نظامی) که نظم و نثر ما از آمیزه‌ی «چشم/دیده‌ی عبرت‌بین» پرست. گویا، می‌توان این دست همانندی‌ها را جهانی‌ها یا همگانی‌ها (universals) نامید که نشانه‌ی یگانگی مردم و فرهنگ‌ها در گوناگونی‌شان است (وحدت در کثرت!). پیش‌تر بارها از عبرت مثبت و منفی در «پیشینه» (پایگاه عبرت‌پژوهی تاریخی) سخن گفته شده و از قضا، توضیح درون چنگک (کروشه)، «نه الزاماً نامطبوع»، بدین مهم اشاره دارد. زین پس در کنار example، lesson و warning که برای «عبرت/درس عبرت» بکار می‌رود، از آمیزه‌ی eye-opener نیز در این معنا بهره می‌بریم.

پس‌نوشت: برابرنهاد این آمیزه، eye-opener، در «فرهنگ اصطلاحات آمریکایی» که «حسن شیخ‌الاسلام‌زاده» آن را بفارسی ترجمه کرده، «کاری که شما را به واقعیت راهنمایی می‌کند (رسم‌خط نگه‌داشته شده)» آمده است.


پاسخ دهید