کارکرد هنر در اجتهاد فقهی!

آن‌چه پیش روست، یادداشتی کوتاه بقلم جناب آقای سجاد هجری، پژوهشگر پژوهشکده‌ی سیاست‌پژوهی و مطالعات راهبردی حکمت، درباره‌ی بخشی از مقاله‌ای با عنوان «تفسیر آیه محاربه و احکام فقهی آن» از مرحوم آیت الله صالحی نجف‌آبادی‌ست.

کارکرد هنر در اجتهاد فقهی!

 

چند روزی‌ست که با آثار گوناگون آیت الله صالحی نجف‌آبادی بیش از پیش، در گیرم! یکی از مقالات ایشان «تفسیر آیه محاربه و احکام فقهی آن» است. در این مقاله سی‌وسومین آیه‌ی سوره‌ی مائده را بررسیدند. نکات درباره‌ی این مقاله بسیارست؛ ولی آن‌چه کشا و گیراست، پایان این نوشتارست که مرحوم صالحی صحنه‌ی یک فیلم جنگی را بتصویر می‌کشند! دیدن این عنوان، «صحنه یک فیلم جنگی»، در مقاله‌ای فقهی- تفسیری، شگفتی‌زاست. بهترست خودتان این بخش را از آن مقاله بخوانید: «فرض کنید یک فیلم جنگی ساخته‌اند که …»! گویا، مرحوم صالحی خوش‌ذوقانه و خلاقانه، پس از نقد علمی ادله‌ی فتوایی مشهور نزد فقیهان شیعه، از «تخییل» و در حقیقت، «هنر»، برای «تأثیر» بر فقیهان برای «تغییر» در فتوای‌شان بهره می‌برند. این صحنه‌پردازی ایشان، «تهییج» و گونه‌ای «تحریک احساسات» و شاید «روان‌پالایی» (کاثارسیس)ست که پیش‌تر، در چند یادداشت آن را نحوی «عبرت/اعتبار» دانستیم (این صحنه نیز نزد مرحوم صالحی، بتراژدی می‌ماند)! اگر بی‌نقد علمی ادله‌ی آن فتوای مشهور، چنین تصویرسازی می‌کردند، پذیرفتنی و درخور نبود؛ ولی ایشان نخست ادله‌ی آن فتوا را عالمانه و مجتهدانه، نقد و نفی کردند و سپس بوجوه هنری و فن‌الشعری پرداختند. باید دانست که چنین تهییجی برای مجتهدان عادل از یک سو، می‌تواند زمینه‌ساز بررسی چندباره‌ی ادله‌ی فتواشان و از سوی دیگر، زمینه‌ساز پدیداری ادله‌ای برای عنوان/حکم ثانوی در مسئله/موضوع شود؛ زیرا از نظر مرحوم صالحی، این فتوا «به آبرو و اعتبار اسلام خدشه وارد» می‌کند. چنین نیست کسی گمان برد بصرف این «تخییل» و بی‌واسطه، مجتهدی عادل فتوا و حکمش را دگرگون سازد و از این‌روست که مرحوم صالحی در پایان این مقاله می‌نویسند: «گمان می‌رود که این فقها با دیدن فیلم مزبور به اجتهاد جدید می‌پردازند …»! ماجرای علامه‌ی حلی و پر کردن چاه پیش از صدور فتوا را که شنیده‌اید!؟ «حریت» در فتوا، سیره/سنت مجتهدان ماست! گاه این حریت، آزادی از وهم و خیال‌ست و گاه این حریت، آزادی از شهوت و غضب! نمی‌دانم در ظرف زمانی نگاشتن این مقاله یا پیش از آن (این مقاله بسال ۸۲ و پس از ۱۱ سپتامبر ۲۰۰۱ منتشر شده!)، آیا دشمنان اسلام فیلم یا اثری هنری دیگر مانند کارتون/کاریکاتور علیه اسلام با/بوسیله‌ی خشونت‌گرا نشان دادن آن انتشار دادند!؟ باید بررسید؛ ولی تا آن‌جا که بیاد دارم از سال ۸۴ با طلایه‌داری نشریه‌ای دانمارکی بنام «یولندز- پستن» آثاری هنری و بویژه کاریکاتورهایی اسلام‌هراسانه در غرب منتشر شد. شاید کسی بگوید که تصویرسازی و فیلم‌نامه‌نویسی مرحوم صالحی در این مقاله با آن هدف یادشده، پیش‌بینانه و آینده‌نگرانه بوده است! کاری بدرستی و نادرستی نقد علمی ایشان بر آن فتوا ندارم؛ ولی آن‌چه بسیار نزدم زیبا و اندیشه‌انگیزست، صحنه‌پردازی ایشان مبتنی بر آن فتوای مشهورست! مقالات ایشان اگر چه نقدپذیرست، برای اهالی فن بویژه از جهت روشی/روش‌شناختی، خواندنی‌ست.


پاسخ دهید