بنیادگرایی ایران و عربستان از دیدگاه فولر!

آن‌چه پیش روست، یادداشتی کوتاه بقلم جناب آقای سجاد هجری‌ست که در آن، اجمالی از نشست دوم متن‌خوانی کتاب «قبله‌ی عالم» گراهام فولر گزارش شده است!

بنیادگرایی ایران و عربستان از دیدگاه فولر!

سجاد هجری

 

در نشست دوم «قبله‌ی عالم»خوانی «گراهام فولر» در تمدن، بخش ۷ام، «ایران و عربستان سعودی»، را با کوته‌گفتاری از نشست پیشین، آغاز کردیم! یکی از کلیدی‌ترین مدعاهای فولر در این فصل که در پایان آغازین نشست نیز بدان اشاره شد، از عنوان آن آشکارست: «کشمکش بنیادگرایان»! فولر هم ایران و هم عربستان را «بنیادگرا» می‌نامد! شاید بسیاری از ما، ایرانیان، از این مدعا شگفت‌زده شویم؛ زیرا پذیرش نفس «ما به الاشتراک» میان ایران و عربستان سعودی، برای‌مان دشوار و وجودش دورازذهن (مستبعد) است و دست‌کم، روان‌شناسانه، بسیار تلاش داریم تا خود را از آن‌ها دور و برکنار بدانیم و حتا گاه، درست یا نادرست، میان‌مان، «غایه‌الخلافِ» (بیشینه‌ی نایکسانی/سازگاری) «کفر و اسلام» می‌پنداریم! این، نشانه‌ی کین و بیزاری ما از آن‌هاست! باید پرسید: آیا «بنیادگرایی» با بار منفی خود، چنان معنای جامعی دارد که هم بر ایران و هم بر عربستان اطلاق شود!؟ باید دید که فولر، بنیادگرایی را چه می‌داند و آیا کاربردش برای این هر دو، در آن معنا، درست است! «بنیادگرایی» را برابر واژه‌ی fundamentalism نهادند! آن را باید در کنار و پیوند کلیدواژه‌های «محافظه‌کاری» conservatism، «تندروی» radicalism، «اصلاح‌طلبی» (بهبودخواهی) reformism، «ارتجاع» (گذشته‌گرایی) reactionarism، «انقلاب‌خواهی» revolutionism، «اصول‌گرایی» principlism و حتا «ناب‌گرایی/خواهی» purism و «سلفی‌گری» (سلفیه/سلفیت) ultra-conservatism بررسید! از سوی دیگر، باید «دربرابر» (مقابل) بنیادگرایی را بدرستی و موشکافانه، یافت تا خود آن را بنیکی، دریافت («تعرف الأشیاء بأضدادها» را در کتاب «جدل» درباره‌ی پدیدارهایی که حد و رسم تام/ناقص ندارند، بیاد آورید)! گویا، بنیادگرایی گاه، دربرابر «نوگرایی» (تجدد) modernism بکار می‌رود! برای پژوهش بنیادگرایی، بسراغ «دانشنامه‌ی سیاسی» (فرهنگ اصطلاحات و مکتبهای سیاسی) ارزنده‌ی «داریوش آشوری» رفتم و با شگفتی دیدم، نه از کلیدواژه‌ی بنیادگرایی و نه از fundamentalism که برابرنهاد انگلیسی‌اش است و نه دیگر برگردان‌های فارسی آن، در این کتاب پربار، خبری هست! در آن نشست گفتم: شاید علتش آن‌ست که نویسنده، بنیادگرایی را بیش و پیش از آن‌که کلیدواژه و مکتبی سیاسی بداند، دینی- مذهبی دانسته! ولی این توجیه (رواسازی)، خودم را چندان اقناع نکرد! فولر ایران و عربستان را ایدئولوژیک مذهبی: «عربستان سعودی، … یک دولت سنی به تمام معنا، رقیب ایدئولوژیک اصلی ایران شیعی است. پذیرش دوباره ایدئولوژی مذهبی در ایران …» و دو نیروی قدرت‌مند اسلامی: «خلیج فارس اکنون شاهد تقابل میان دو نیروی اسلامی کاملا قدرتمند و متمایز است …» می‌داند که گویا از دید او، ایدئولوژی (مذهبی)، از مقومات یا اساسی‌ترین مقوم بنیادگرایی‌ست (البته، باید دقت کرد که برخی دینی را گاه، وصف بنیادگرایی می‌آورند که گویا، توضیحی‌ست تا احترازی)! از سوی دیگر، «توسعه‌طلبی»، «انقلابی‌گری» و «تندروی» را نیز بهردوی ایران و عربستان، اسناد می‌دهد: «اسلام توسعه‌طلب تندرو، برای اولین بار با آیت‌الله خمینی وارد خلیج فارس نشد»، «دیدگاه انقلابی ایران»، «اما عربستان سعودی، برعکس، مدت‌هاست که مرحله تندروی و تحریک …» و «نیروی انقلابی و توسعه‌طلب عربی …» که بنظر می‌رسد: این‌ها نیز گویا نزد فولر، از لوازم بنیادگرایی‌ست! البته، فولر عربستان را در دوره‌ی نگاشتن این کتاب، «محافظه‌کار» می‌شناساند: «… دولت محافظه‌کار عربستان سعودی …» و «… هم به دلیل سیاست‌های محافظه‌کارانه‌اش …» که «راهبرد» (تاکتیک/فوت‌وفند)ی‌ست از سوی عربستان برای مشروعیت و سیاست خارجیش بویژه در روابط با غرب! یعنی می‌توان گفت: محافظه‌کاری عربستان، عارضی‌ست! پس پدیدار «بنیادگرایی» که آن را ویژگی برخی جنبش‌ها می‌پندارد: «جنبش‌های بنیادگرای اولیه»! از دیدگاه «گراهام فولر»، ویژگی‌های ایدئولوژی(مذهبی)مداری (گویا، بعنوان ویژگی ذاتی و اصلی)، انقلابی‌گری، تندروی و توسعه‌طلبی (گویا همان «گسترش‌گری» expansionism است!) را دربردارد! هر یک از این ویژگی‌ها را باید از دیدگاه فولر بررسید تا خواسته‌ی (مقصود) او را دریافت و بتوان نقد کرد! او ایران شیعی و عربستان سنی «بتمام معنا» (که گویا، اشاره بناب‌خواهی و سلفیت/ارتجاعش دارد!) را، رقیب اصلی ایدئولوژیک هم می‌داند که دریافتی فی‌الجمله، درست است؛ زیرا سلفیت/وهابیت، بیش‌ترین دشمنی را با تشیع دارد که بسادگی، در منابع اصلی سلفی مانند «منهاج السنه النبویه فی نقض کلام الشیعه القدریه»ی «ابن تیمیه»، از پدران سلفیت، که قرارست در تمدن خوانده شود، یافت می‌شود!


پاسخ دهید