نگاهی درون متنی به سینمای اروپا

در ادامه علی رضا رضایت کتابی به زبان انگلیسی را معرفی کرده که به ارتباط تاریخ و سینما در سینمای اروپا پرداخته است.

نگاهی درون متنی به سینمای اروپا

(تاریخ، خاطره و سیاست در فیلم های قرن بیستم)

نوشته: ایوا  مازرسکا

Ewa Mazierska

Ewa Mazierska, European Cinema and Intertextuality: History, Memory and Politics, Hampshire and New York: PALGRAVE MACMILLAN, 2011

k

نویسنده دراین کتاب سینما را در ارتباط با تاریخ بررسی می کند. عنوان مقدمه کتاب این پرسش است که: “آیا گذشته، یک کشور بیگانه است؟”. در اینجا، سینما در حقیقت بخشی از تاریخ است، در واقع سینما گفتمانی مربوط به گذشته است. اما پرسش بعدی، این است که گذشته چیست؟ پاسخ به این دو پرسش بسیار مهم است چرا که توضیح دقیق مفهوم تاریخ و گذشته علاوه بر اینکه بسیاری از سوء تفاهم ها را در میان مورخان جدید برطرف می کند، در تعیین جایگاه تاریخ و خاصه ارتباط آن با سینما بسیار موثر تواند بود. نویسنده در مقدمه کتاب از تعبیر کشور بیگانه به مثابه صفتی برای تاریخ و گذشته خود یاد می کند. در متن کتاب توضیح می دهد که دلیل انتخاب این صفت، آن است که معلم های تاریخ او از دوران مدرسه هیچگاه نتوانسته اند ارتباط بین گذشته و حال را به طور دقیق و گویا به او نشان دهند، و همیشه گذشته را امری جدابافته از وقایع و رویدادهای حال توصیف کرده اند.

این کتاب به دیدگاه ها و مفاهیم متعددی اشاره می کند. نویسنده، بر طبق این دیدگاه که گذشته در واقع در قالب یک متن بر ما عرضه می گردد، معتقد است، کل موضوع پژوهش او بر نوعی تحلیل درون متنی استوار است. به عنوان مثال، او متون مکتوب، یعنی مطالعات تاریخی، زندگی نامه ها، متون سینمایی و نیز فیلم های قدیمی و جدید، تاریخ هایی که در قالب فیلم بازنمایی می شود، داستان هایی که در رسانه ها بیان می شود و بعضاً خاطرات شخصی را با یکدیگر مقایسه می کند. هدفی که نویسنده به موازات اتخاذ این رویکرد درون متنی دنبال می کند آن است که هر فیلمی که روایتی از گذشته را عرضه می دارد، از چه گفتمانی طرفداری می کند و با چه گفتمانی مخالف است و چرا(؟). به این منظور، نویسنده فیلم ها را در بافت گذشته ها و تاریخ های متفاوت و نیز اکنون های مختلف قرار می دهد. نویسنده در گام بعدی، بر تاریخ و خاطره (فردی و جمعی) و ارتباط آنها با هم تاکید می کند و منحصراً بر تاریخ یا صرفاً بر خاطره متمرکز نیست. عمده فیلم هایی که در این راستا مورد توجه اند، همزمان ناظر به چند چیز هستند: آنچه اتفاق افتاده، چگونه اتفاق افتاده، چرا اتفاق افتاده و نیز چگونه شخص آن را به خاطر می آورد. نویسنده فیلم هایی را انتخاب و بررسی می کند که به رویدادهای جنگ، انقلاب، حملات تروریستی، و جنایاتی مثل نسل کشی و کلاً هر آنچه به تاریخ سیاست مربوط می شوند، اشاره دارند. در این قبیل فیلم ها، تاریخ به گونه ای عرضه شده که همچون یک نیروی محرک، حیات افراد عادی را شکل می دهد یا از فیلتر خاطره یک شخص عبور می کند. یکی از مهم ترین نمونه های این فیلم ها که در فصل دوم بدان پرداخته است، فیلمی است که درباره هیتلر ساخته شده است.

نگاه تاریخی نویسنده معطوف اماکن، فضاها و اشیا نیز هست، اماکنی مثل کوه آرارات (فصل اول کتاب) در این فیلم ها جاودانه شدند؛ نمونه دیگرش آثار رهبران کمونیست است (فصل پنجم). در عین حال، نویسنده بر این مساله تاکید می کند که فضای فیزیکی از حیث اهمیت برای تاریخ و حافظه فردی و جمعی جای خود را به فضای مجازی مثل صفحه تلویزیون داده که در آن، رویدادهای تاریخی بازسازی و پویانمایی می شوند. به عنوان نمونه می توان به تاریخ حملات تروریستی دهه ۱۹۷۰ اشاره کرد که در فصل سوم آمده یا قانون حکومت نظامی لهستان که در تصویر تلویزیونی ژنرال یاروزلسکی هویدا بود و در فصل چهارم بدان پرداخته شده است. 

نویسنده بر مبنای این ایده که برای فهم تاریخ باید سراغ مطالعه تاریخ ها و فیلم های سال های دور رفت، در هر فصل کتاب از مکانی به مکان دیگر حرکت می کند و معمولاً فیلم های دارای موضوعات یکسان که در کشورهای مختلف ساخته شده را با یکدیگر مقایسه می نماید، مثلاً (در فصل ششم کتاب) فیلم های کشورهایی مثل آلمان، لهستان و چک را که در خصوص موضوع جاسوس های کمونیست ساخته شده اند. نویسنده علاوه بر توجه به موضوع فیلم ها به سبک و سیاق ساخت آنها نیز نظر دارد و می کوشد ژانر مورد نظر هر فیلم ساز را در نقد هر فیلم کشف کرده و مورد بحث قرار دهد. یکی از نکات مهم در انتخاب فیلم هایی که در این کتاب آمده آن است که غالب فیلم هایی که برای هر موضوع در هر فصل انتخاب شده اند صبغه کمدی دارند، یکی از دلایل این امر شاید آن باشد که نویسنده علاقمند است تا روی فیلم هایی تمرکز کند که به دلیل همین طنزگونگی، اقبال بیشتری در میان مردم داشته و تاثیرگذارتر بوده اند. هر چند که کتاب به طور کلی مربوط به تاریخ ارائه شده در فیلم های دو دهه گذشته است، اما نویسنده برای تخصصی کردن مطلب، عمدتاً به فیلم های قدیمی تر با موضوع یکسان می پردازد. این فیلم ها عمدتاً فیلم های قرن بیستم است دلیل انتخاب این فیلم ها به اعتراف خود نویسنده، آن است که بسیاری از رویدادهای این دوران هنوز در خاطر افراد وجود دارد و برخی هنوز هستند که در مورد مضمون این فیلم ها شهادت دهند. باز خود او می گوید اینکه سینمای اروپا را برای مطالعه خود برگزیده آن است که با تاریخ سینما و تاریخ مناطق دیگر آشنایی چندانی ندارد. در عین حال، محدوده مطالعه او یعنی اروپا بسیار گسترده است: از غرب تا شرق و حتی تا سرحد ارمنستان. با این همه، عمده مباحث کتاب حول تاریخ سینمای آلمان دور می زند. دلیلش هم این است که آلمان نقش مهمی در شکل گیری تاریخ اروپا در قرن بیستم ایفا کرد و قدر مسلم فراگیری تاریخ این کشور پیش شرط فهم تاریخ اروپا به طور کلی است.

کتاب به ترتیب رویدادهای تاریخی به حسب زمان ساخت فیلم ها نگاشته شده است. اما بعضاً این زمانبندی به اقتضای ذکر برخی نکات مهم به هم می خورد. به طور کلی، فصول ششگانه کتاب را می توان به دو بخش سه فصلی تقسیم کرد که بخش اول یعنی سه فصل نخست، به وقایع جنگ جهانی و حواشی آن می پردازد و بخش دوم و سه فصل پایانی به پایان کمونیسم اشاره دارد. فصل اول از فصول ششگانه کتاب به خاطره جنگ جهانی دوم، نسل کشی ارامنه، و حمله به یهودی ها در لهستان پس از جنگ جهانی دوم می پردازد. فصل دوم، تصویری از هیتلر را ارائه می کند که در فیلم هایی از جمله Moloch(1999) به کارگردانی الکساندر سوکوروف، و Max(2002) به کارگردانی منو میجس انعکاس یافته است. فصل سوم از تروریسم اروپایی دهه ۱۹۷۰ سخن می گوید از جمله فیلم هایی که دراین بخش بررسی می شود،Five Minute Heaven(2009)، به کارگردانی الیور هرچبیگل است. فصل چهارم کتاب به حکومت نظامی لهستان  می پردازد و به تحلیل فیلم هایی از جمله Success is the best Revenge(1984) به کارگردانی جرزی اسکولیموفسکی می پردازد. نویسنده در فصل پنجم از پایان کمونیسم در فیلم آلمانیِ Good Bye Lenin(2003) سخن می گوید. و در نهایت فصل ششم داستان جاسوسان کمونیست را که در فیلم های آلمانی، لهستانی و چک اسلواکی انعکاس یافته اند، برای مخاطب بازگو می کند.

140531020239522155_f0_0

 


پاسخ دهید