هویت اروپایی در سینما

آنچه می خوانید معرفی کتاب «هویت اروپایی در سینما» اثر وندی ایورت به قلم جناب آقای علی رضا رضایت است. این کتاب مجموعه مقالاتی است به زبان انگلیسی که به موضوعاتی کلیدی درباره نقش و هویت سینمای اروپا می پردازد. به طور کلی، اختلاف، تفاوت و واگرایی، از جمله مفاهیم محوری هر یک از فرهنگ های اروپایی است و هویت اروپایی، هویتی متشتت است. بالطبع سینمای اروپا نیز از این قاعده مستثنی نیست.

3

European Identity in Cinema
Edited by Wendy Everett
Second edition
Bristol (UK)/ Portland, Oregon (USA): Intellect Books, 2005

هویت اروپایی در سینما
وندی ایورت

اساساً ارائه تعریفی مشخص از مفهوم اروپایی صرف نظر از سینمای اروپا مستلزم دست و پنجه نرم کردن با تناقض ها، تردید ها و ناپایداری های مختلف تاریخی است. و همین مساله نقطه ی آغاز و یا بهتر بگوییم، انگیزه ی تالیف کتاب حاضر بوده است. به طور کلی، اختلاف، تفاوت و واگرایی، از جمله مفاهیم محوری هر یک از فرهنگ های اروپایی است. و هر گامی که سینمای اروپا در زمینه ی سیاست و اقتصاد برداشته، خود منشاء مشکلات جدیدی شده است. تعصباتی که در میان ملل اروپایی نهادینه شده و مدت ها آنها را از یکدیگر جدا کرده است، ظاهراً حتی با اقدامات سیاسی-ملی ای مانند سقوط دیوار برلین هم از میان نرفته است. بعلاوه، طی چند سال اخیر احیای افراطی گری در سطح قاره، بالارفتن تعداد مهاجران، بحران های اقتصادی، و خطر تروریسم که نه تنها اروپا بلکه کل دنیا را تهدید می کند، نیز در عوض متحد کردن کشورهای عضو، جدایی میان آنها را تشدید کرده است. بالطبع، وقتی هویت اروپایی، اینچنین متشتت است، سینما نیز از این قاعده مستثنی نیست. چه، فیلم دریچه ای به جهان واقع است؛ و در عین حال، می تواند واقعیت را وارونه نیز جلوه دهد و توهم را به جای امر واقع قالب کند. لذا فیلم در میان مرز بین واقعیت و خیال ایستاده است. سینما برخلاف تئاتر و موسیقی، به همان اندازه که یک محصول فرهنگی است، یک محصول صنعتی (به معنای صنعت مند) نیز هست و سنجه های ارزیابی آن، بیش از آنکه هنری باشد، اقتصادی است.
مفهوم اروپا به مثابه ی مجموعه ای از تفاوت ها، تا مدتها عنصرِ دولت-ملت را به عنوان خالق فرهنگ و هویت، انعکاس می داد و تداوم می بخشید. حتی امروز هم بسیاری از بحث هایی که در خصوص فرهنگ اروپایی(نه فقط فیلم اروپایی) انجام می گیرد، بر محصولات تک تک کشورها متمرکز است تا اینکه ناظر به دستاوردی مشترک و اروپایی باشد و دیدگاهی به اصطلاح پان-اروپایی را بر نمایاند.
بنابراین، به گفته مولف، ارائه تعریفی مشخص از سینمای اروپایی کاری دشوار است مگر آنکه ملاحظات بسیاری را در این راستا در نظر بگیریم. با اینکه مجموعه ای به نام اتحادیه اروپا تشکیل شده، اما وقتی از سینما حرف می زنیم، نمی توانیم از روسیه و کشورهای اروپای شرقی سخنی نگوییم.
کتاب حاضر مجموعه مقالاتی را پیش می نهد که به موضوعات کلیدی ای می پردازند که مباحث جدیدی را در خصوص نقش و هویت سینمای اروپا مطرح می کنند. اما شاید بتوان گفت که نکته ی اصلی و مشترک بین این مقالات این مساله باشد که هویت هرگز ایستا یا یکدست و یکپارچه نیست. در حقیقت، واژه ی تفاوت و اختلاف(Difference) مکرراً در کتاب به چشم می خورد و تکرار می شود. به عنوان نمونه ایان آتکین در سینما و هویت فرهنگی، نظریه ی جهانی شدن را چهارچوبی معرفی می کند که در آن، نفس تفاوت و اختلاف را می توان طبقه بندی و بررسی کرد.
فیلم اروپایی با فیلم آمریکایی تفاوت دارد به این معنا که نگاه به فیلم در اروپا، جایگاه فیلم و کارکرد آن در اروپا اساساً با ایالات متحده متفاوت است. این مطلب در دو مقاله به قلم پیتر هاوکینز و استن جونز به دقت مورد بحث قرار گرفته است. اینکه این تفاوت دقیقاً در کجاست، قابل بحث است. این نویسندگان سه عنصر متفاوت در دو نوع سینما را یافته اند. یکی از این سه عنصر، زبان است؛ دیگری روش فیلم سازی و سوم محتوا و سبک فیلم است. و همه ی اینها در کل عناصر اصلی هر نوع تحلیلی در خصوص طبیعتِ مشکل ساز هویت فیلم اروپایی، در ساحت نظر و در عرصه عمل، هستند. اینکه زبان چقدر در تفاوت فیلم های ساخته شده دراروپا اهمیت دارد، مهمی است که تقریباً در تمام مقالات این کتاب به چشم می خورد. و در برخی موارد گویی که پیش شرط هر نوع نمایش از هویت ملی است و خود موضوعی کلیدی برای ملت هایی است که به حاشیه رانده شده اند. اما تفاوت زبانی نیز یکی از بزرگ ترین موانع بر سر راه ایجاد یک صنعت فیلم سودآور است (این مساله را آنه ژاکل بررسی کرده است) چرا که بُرد بین المللی آن کاسته می شود. به عنوان مثال فیلم Les Visiteurs با وجود تصمیم کارگردانِ آن برای تولید فیلمی با صبغه ی بین المللی، نتوانست خارج از فرانسه طرفداری پیدا کند. بعلاوه، این تفاوت زبانی، در مورد فیلم ها و تولیدات سینمایی مشترک نیز مساله ساز می شود. این مساله را دانکن پیترِ در مقاله اش که به تحلیل فیلم های اسکاتلندی پرداخته، بررسی کرده است.
کتاب هویت اروپایی در سینما برای نخستین بار در ۱۹۹۶ منتشر شد، در آن زمان ایده ی اروپایی در مطالعات مربوط به سینمای ملی هنوز مفهوم جدیدی بود. اماامروزه کتاب ها و مقالات متعددی در مورد سینما با صبغه ی پان اروپایی نگاشته شده است. ایده اصلی این کتاب به اعتراف نویسنده به نوعی واکاوی تاریخی سینمای اروپا بوده و هدف در واقع جستجوی هویت ملی، منطقه ای و قومی از لابلای مجموعه ای پیچیده از رویدادها و تلقی ها و تولیدات اروپایی تا کنون بوده است. و در عین حال، این مساله نیز وجود دارد که هویت همانگونه که گفته شد، امری تغییرپذیر است و نباید آن را مفهومی واحد و ایستا دانست. این مطلب، هدف مجموعه پیش رو را تشکیل می دهد در حقیقت، این کتاب تلاشی است جهت کنکاش و بررسی انبوهی از مفاهیم و اشکالی از هویت که در سینمای اروپا تجلی یافته است. کتاب حاضر زمانی متولد شد که پرسش از هویت، در حال غلبه بر فرهنگ، تاریخ و حافظه ی اروپایی بود و هویت فی نفسه به تدریج به عنوان یکی از ویژگی های مشخص و تعریف شده ی دروان پسامدرن پذیرفته شده بود. و تا سال ۲۰۰۱ هویت یگانه ویژگی مشخص و معتبر دوران پسامدرن شد. از این رو، کتاب حاضر بر موضوعاتی انگشت می نهد که بذرش در اواسط دهه ۱۹۹۰ کاشته شد. در چاپ جدید این کتاب، فصل اول به نوعی بازخوانی و بازنویسی از وضعیت فیلم اروپایی است که تحولات زیادی را از حیث تولید، توزیع و پخش از سر گذارانده است. به دلیل رویکرد تاریخیِ مقالات، آنچه در این کتاب آمده، با وجود گذشت زمان، همچنان از ارزش و اعتبار پیشین خود برخوردار است.


1 پاسخ به “هویت اروپایی در سینما”

  1. وا می‌گه:

    روی جلد این کتاب که مربوط به هویت اروپایی است تصویر یک زن است
    مسئول سیاست خارجی اتحادیه اروپا خانم اشتون بود الان هم خانم موگرینی
    هنوز در اروپا ملکه داریم، ملکه انگلستان
    صدر اعظم آلمان هم که خانم مرکل است
    آیا هویت اروپایی هویتی زنانه است؟

پاسخ دهید