تاریخ فعال و تاریخ منفعل!

آن‌چه در پی می‌آید، گزارشی بسیار کوتاه از پیش و پس نشست «تاریخ فعال و تاریخ منفعل» بقلم جناب آقای سجاد هجری، عضو هیأت علمی پژوهشکده‌ی سیاست‌پژوهی و مطالعات راهبردی حکمت و پژوهش‌گر فقه و اصول، از زبان سخن‌ران این نشست است که در اسفندماه ۱۳۹۳ از سوی کارگروه تاریخ در موسسه‌ی اشراق برگزار شد.

تاریخ فعال و تاریخ منفعل!

 سجاد هجری

در یکی از جلسات اسفندانه‌ی شورای علمی درگاه «پیشینه»، از من خواستند تا درباره‌ی «عبرت‌پژوهی تاریخی» دوباره (پیش‌تر، در سال ۹۱ دراین‌باره سخن گفتم که با نام «مقدمه‌ای بر عبرت‌پژوهی تاریخی» در پیشینه منتشر شده است) ولی نو سخنران‌رانم (سخنرانی کنم). من هم پذیرفتم و قرار شد «دیوارکوب»(پوستر: poster)ش طراحی شود. چند روز نگذشته بود که چندین پیامک آمد که «عنوان دقیق» سخنرانی دوشنبه‌ی هفته‌ی آینده‌ات چیست؟ سر درس بودم! پیامک زدم که سر درسم و تا یک ساعت دیگر خبر می‌دهم ولی یک یا دو چیز! ذهنم را مشغول کرد تا جایی که درس را بقول معروف، نصفه نیمه فهمیدم: «عنوان دقیق» بحمل اولی و بحمل شایع!؟

در خانه نیز ذهنم همچنان درگیر «عنوان دقیق» بود! تا آن‌که بیش از دقت، در اندیشه‌ی عنوانی «نوآورانه» برای سخنرانی افتادم! چرا نوآورانه!؟ بعدا می‌گویم …!

چندین عنوان مانند «تاریخ حی و تاریخ میت»، «تاریخ زنده و تاریخ مرده»، «تاریخ موجود و تاریخ معدوم»، «تاریخ بالقوه و تاریخ بالفعل»، «تاریخ پویا و تاریخ ایستا» و … بذهنم رسید تا آن‌که از آن‌میان، «تاریخ فعال و تاریخ منفعل» را برگزیدم! چرا!؟ چون آن‌هنگام می‌پنداشتم که از همه بیش‌تر بمقصودم نزدیک است و …! در فضای مجازی (اینترنت) بزبان فارسی جُستم (فعلی بسیط بجای جستجو کردم) و این دو ترکیب را نیافتم! این خود تأییدی بر نیک‌گزینی‌ام بود! … «بدعت»! از قدیم، در کتب فقهی و کلامی، «بدعت» را بدو گونه‌ی حَسَن و قبیح بخشیدند (تقسیم کردند) ولی در عرف عام (مردم) از «بدعت» بخش (قسم) قبیحش متبادر می‌شود. بیاد دارم دو سال پیش، در نقد کتابی که نویسنده‌اش ادعای بزرگ و بلند نوآوری داشت، گفتم: نو یا بدیع است یا بدعت …!

آن‌چه آمد، کوته‌تاریخ (تاریخ مختصر) گزینش آن عنوان بود! …

تا آمدم اشراق، برخی از ناتاریخی‌ها اعجاب‌شان را از عنوان اظهار کردند! بر تخته‌نمایش (بُرد)، دیوارکوب «تاریخ فعال و تاریخ منفعل» را دیدم! بسیار جذاب بود زیرا تاریخ منفعل را سیاه و تاریخ فعال را سپید نگاشته بود («یین و یانگ» در حکمت و آیین «تائو»)! درگیر این تناسب شدم! واقعا، کدام‌یک از فعالیت و انفعال با سیاهی و سپیدی مناظر و مناسب است!؟

پس از نماز مغرب و عشاء، نشست آغاز شد. نگذاشتم فیلم‌برداری شود … یکی از دوستان گفت: حیف است! گفتم: صوتش ضبط شود. ضبطک (ویس ریکوردر یا ام پی تیری) نداشتیم! یکی دیگر از دوستان تلفن همراهش را برای ضبط گذاشت.

آغاز کردم: بسم الله الرحمان الرحیم؛ الحمد لله رب العالمین وصلی الله علی سیدنا محمد وآله الطاهرین … صلوات حاضران (حضار)!

پس از خطبه‌ی «حمدیه»، بقول معروف: «أما بعد»! بکوته‌تاریخ بالا پرداختم و در چرایی عنوان‌گزینی‌ام گفتم:

اگر چه زیبایی نیز می‌تواند وجه حکیمانه‌ی کاری باشد ولی من صرفا، برای خوشگلی! کاری نمی‌کنم و تلاش دارم تا کارم توجیه عقلانی (عقلی یا عقلائی) داشته باشد. …

لُبش را بزبان نوشتار بگویم: بسیار می‌شود که انس بواژه یا ترکیبی، ما را از «آن»ش غافل کند! در پایگاه پیشینه، هر روز ترکیب «عبرت‌پژوهی» دیده و در جلسات هفتگی‌مان این عبارت بارها شنیده می‌شود! تکرار و عادت …!

یکی از دوستان، فی‌المجلس دو مرکب تقییدی وصفی این عنوان را در فضای مجازی جویید و نیافت و تنها ترکیب بظاهر (در ظاهر) مشابه «مورخ فعال» مستفاد (بدستآمده) از عبارت «مورخ در فرایند «روایت»، فعال است نه منفعل» در یادداشتی از من با نام «عبور از گذشته» که در شماره‌های ۶۸-۶۹ سوره‌ی اندیشه چاپ‌شده، یابید (از مصدر یابیدن) و گفت: این را در پیشینه بازنشر کنیم! گفتم: کردیم!

از دوستان خواستم آن‌چه را از عنوان نوآورانه‌ی «تاریخ فعال و تاریخ منفعل» بذهن‌شان متبادر می‌شود، بگویند. هر کس چیزی گفت:

؟!: تاریخ فعال و منفعل مرا بیاد عرب بائده و باقیه انداخت!

؟!: تاریخ فعال همان تاریخ عبرت‌آموزست!

؟!: تاریخ فعال، تاریخ زنده‌ی واقعی است و تاریخ منفعل، تاریخی است که حکومت‌ها می‌سازند!

و … صوتش هست، گوش کنید!

        سخنانی گوناگون درباره‌ی امر تاریخی (کینونت)، زمان، هم‌زمانی، آینده، شق ثالث میان فعال و منفعل و … گفته شد! حتا از برابری «تاریخ مؤثر و تاریخ متأثر» با عنوان نشست سخن رفت! این نشست با این عنوان هم‌چنان ادامه دارد!

پس از آن، در فضای مجازی، بدنبال ترجمه‌ی انگلیسی عبارت‌های تاریخ فعال (active history) و تاریخ منفعل (passive history) گشتم و از قضا، این دو ترکیب در آن زبان بکار می‌رود. در جلسه‌ی بعد بدان می‌پردازم. این یادداشت را از این رو نوشتم که افتخار نخستین کاربرد این ترکیب در فارسی و جامعه‌ی فارسی‌زبانان تاریخ برای پیشینه و پیشینیان! (پیشینه‌ایان: اهالی پیشینه) باشد!

هم‌اکنون، شک کردم! شاید این ترکیب پیش‌تر، بکاررفته و ما آن را نیافتیم! افسوس که اکنون جز اینترنت همه‌دان! راهی دیگر برای بررسی نداریم!

 

صوت جلسه‌ی «تاریخ فعال و تاریخ منفعل» را از این‌جا: tarikhefaal_monfael باربردارید. چاشنی این نشست، برخی شوخی‌های دوستانه بود!

بعد تحریر: باید بگویم که پس از گشت‌وگذار برابرهای «تاریخ فعال»، ترکیب «تاریخ پویا» را که بسیار بکار رفته و پیش‌تر نیز شنیده یا دیده بودم، یافتم و حتا کتابی در تاریخ، گرداوری «بهروز آنام» با نام «تاریخ پویا» را دیدم. برخی، از واژگان دیگر مانند «بالنده»، «زنده» و … همراه «پویا» در ترکیب با تاریخ بهره بردند! در جستجویی دیگر نیز نمونه‌هایی انگشت‌شمار از کاربرد «تاریخ منفعل» و در برابرش «تاریخ فعال» را (آن‌هم در یک یادداشت از یک شخص: «محمد المصباحی»= [گویا!] روزنامهنگار و مقالهنویس (صحفی) سعودی!) یابیدم. همچنین «تاریخ ایستا» را بعنوان برابر ظاهری نادقیق «تاریخ منفعل» جستم و نمونه‌هایی را در ترجمه‌ی «static history» از انسان‌شناس بزرگ، «کلود لوی استروس»، در برابر «تاریخ انباشته» یا «تاریخ انباشت‌شده» یا «تاریخ بهم‌فزاینده» که پیش‌تر نیز دیده بودم، یافتم. «تاریخ ایستا» در برابر «تاریخ پویا» بعنوان ترجمه‌ی «dynamic history» نیز بکار رفته است.

 بررسی هر یک از این کاربردها و نسبت میانشان جای خود و جایگاهی دیگر دارد! ولی در پایان، باید بگویم: نوآوری حتا در حد لفظ نیز بسیار بسیار سخت و دشوار (شده) است! شاید بیش از این نیز یافت شود! افتخارش برای ما نشد! این خود عبرتی است!!!


6 پاسخ به “تاریخ فعال و تاریخ منفعل!”

  1. هادوی می‌گه:

    این جمله را هم از دکتر قباد منصوربخت دیدم:
    ما تاکنون با تاریخ معاصرمان منفعل برخورد کرده ‏ایم
    http://www.sbu.ac.ir/Lists/News/DispForm.aspx?ID=14799

  2. غاده می‌گه:

    ما که صوتی ندیدیم که بار برداریم!

  3. پیشینه! می‌گه:

    باپوزش، بارها تلاش شد که صوت این نشست بار شود ولی نشد. تلاش ها همچنان ادامه دارد.

  4. پیشینه! می‌گه:

    صوت این نشست بصورت فایل فشرده ی rar بارگذاری شد.

  5. مهدي می‌گه:

    با تشکر از برادر هجری

  6. کار!!! می‌گه:

    «تاریخ کاربردی» یا «تاریخ کارا» یا «تاریخ کارآمد» یا «تاریخ کارگر (برگردان فعال بفارسی!)» را نیز می توان بکار برد!

پاسخ دهید