«سیاست سینمای جدید اروپا» در صحنۀ معرفی

سینمای جدید اروپا از حدود اواسط دهۀ ۱۹۸۰م به این سو موضوعی است که در کتاب «سیاست سینمای جدید اروپا» بازتاب یافته است. جناب آقای علیرضا رضایت در دومین معرفی کتاب خویش از آثار مربوط به تاریخ سینمای اروپا، این کتاب را از جوانب مختلف بررسی و مشخص کرده که مایک وِین با چه دیدی به فرهنگ، این کتاب را نگاشته است.

سیاست سینمای جدید اروپا 

مایک وِین 

The Politics of Contemporary European Cinema

The Politics of Contemporary European Cinema

Mike Wayne

Bristol (UK)/ Portland, Oregon (USA): Intellect Books, 2002. 

 

موضوع  کتاب حاضر سینمای جدید اروپا از حدود اواسط دهۀ ۱۹۸۰م به این سو است. این دهه شاهد آغاز بازسازی روابط ملی در اروپای بدون مرز بود؛ اروپایی که هنوز در حال ترمیم زخم‌های ناشی از جنگ است. سال ۱۹۸۹م دیوار برلین فرو ریخت و در سال ۱۹۹۱م تسلط شوروی بر اروپای شرقی پایان یافت. تاریخ فیلم در این دوران یکسره ناظر به یک ماجرای تاریخی بزرگ است. نویسنده در بررسی و رمزگشایی فیلم‌های اروپایی، تعدادی از رویدادها، روایت‌ها و داستان‌های تاریخی و سیاسی (مثل جهانی شدن، ظهور پروژۀ همبستگی اروپایی، فروپاشی بلوک شرق و شوروی سابق، میراث مهاجرتی پس از دوران استعمار) را مورد واکاوی قرار داده است؛ در همین راستا دربارۀ تعدادی از ماجراهای دیگر از جمله مرگ سوسیالیسم، ظهور پسامدرنیسم، و پیدایش قومیت‌های جدید بحث نموده است. فیلم‌هایی که بر اساس این داستان‌ها ساخته شده‌اند و نویسنده به بررسی آنها پرداخته، به هیچ وجه به صورت انفعالی این رویدادها را منعکس نکرده‌اند، بلکه این فیلم‌ها پاسخ‌هایی فعالانه و پویا به تاریخ هستند و در برخی موارد حتی در تاریخ دخل و تصرف می‌کنند. این مسئله شاید در فیلم «سرزمین و آزادی»، ساختۀ کِن لاچ نمود برجسته‌ای دارد. در این فیلم زمینه به گونه‌ای طراحی شده است که مجال بروز و ظهور یک عامل اجتماعی انقلابی مشترک و جمعی به آسانی فراهم می‌شود.   

البته کتاب به اعتراف خود نویسنده، گزارش کامل و دقیقی از سینمای اروپا ارائه نمی‌دهد، بلکه از چشم‌اندازی بریتانیایی به برخی موضوعات، رویدادها و مباحث خاص می‌پردازد. یکی از این موضوعات تاریخ است که از دو جهت اهمیت دارد: یکی به مثابۀ نیرویی بالقوه و پنهان که رویدادها را شکل می‌دهد و دیگری به مثابۀ میزان سِنِ بسیاری از فیلم‌های اروپایی. اگر اروپا تاریخی مشترک دارد، تاریخی است که از چندین تاریخ تشکیل شده است، این تاریخ‌ها در عین تکثر و تعدد، منطقی مشترک دارند که با تنش‌ها و فتوحات مشابه (مثلاً درگیری طبقاتی یا صنعتی‌سازی)، و تأثیر و تأثر بر یکدیگر تداوم یافته است. و اگر می‌بینیم که امروزه اروپا چیزی غیر از یک ایدئال مبهم و نامشخص است، دلیلش این تاریخ‌های متکثر و متعدد است که به نوعی با یک تاریخ مشترک ارتباط دارند. البته یکی از دلایل محتوای کم اروپا و سینمای اروپا آن است که مرزهای ملّی در اروپا در تاریخ شیوۀ اصلیِ سازماندهی جامعه، اقتصاد، سیاست و فرهنگ بوده است. درست همان طور که سینمای اروپا اساساً به حسب سینمای ملی شناخته و فهمیده می‌شود، تاریخ‌های متعدد اروپا نیز معمولاً به مثابۀ تاریخ‌های ملّی فهمیده می‌شود. نویسندۀ کتاب حاضر رشته‌های تاریخی و فرهنگی را به یکدیگر پیوند می‌دهد و غالباً فیلم‌ها را به حسب حرفی که در خصوص شباهت‌ها و تفاوت‌های بین مرزی (بین کشورها) می‌زنند، تفسیر می‌کند. نویسنده علاوه بر اینکه به سیاست سینمای جدید اروپا می‌پردازد، سیاست نظریۀ فرهنگی جدید را نیز بررسی می‌کند؛ نظریه‌ای که نقد سینمایی را نیز تحت تأثیر قرار داده است. 

این کتاب به فرهنگ‌ها و تاریخ‌های فراملّی می‌پردازد و تغییر و تحولاتی را که آنها از سرگذرانده‌اند بررسی می‌کند. در اغلب موارد برخی ملاحظات فرهنگی از زندگی روزمره و مادّی، درگیری‌ها و نزاع‌های واقعی، فشارها و محدودیت‌هایی که فرهنگ را شکل می‌دهند، جدا شده است، و این تفکیک به طور خاص در سینمای این دوران به خوبی به چشم می‌خورد. از این جهت، فصل اول (با عنوان سینمای اروپا: زیر چتر هالیوود) با بررسی عوامل و شاخص‌های صنعتی و اقتصادی مؤثر در سینمای اروپا آغاز شده است. نویسنده تأثیر عوامل تعیین‌کنندۀ اقتصادی را بر صنعت فیلم‌سازی به تفصیل شرح داده و معتقد است که سینمای هالیوود از چونان همگنی و تجانسی برخوردار است که عرصه را روزبه‌روز برای عرض اندام فیلم‌های اروپایی تنگ‌تر می‌کند. یکی از مباحث کلیدی در اینجا آن است که آیا دولت باید در امر سینما دخالت کند و سینما باید تابع قواعد بازار باشد(؟). از نگاه برخی، سینمای اروپا در وضع اسف‌باری به‌سر می‌برد؛ چون کاملاً از بازار به دور مانده است. برخی دیگر می‌گویند صنعت فیلم‌سازی در معرض شرایط رایج بازار قرار دارد و این امر سبب شکنندگی آن شده است. نویسنده در این فصل می‌کوشد به چند پرسش در زمینۀ تاریخ، فرهنگ و فیلم اروپا پاسخ دهد. چند نمونه از این پرسش‌ها به این شرح است: اروپا تا چه اندازه به تولید فیلم‌هایی کمک می‌کند که به ابعاد فرهنگی و تاریخی و هویتیِ این قاره می‌پردازند؟ فیلم‌ها باید چه نوع هویت فرهنگی را انتقال دهند؟ و این فیلم‌ها تحت تأثیر چه استراتژی‌ها و تدابیر فنی و صنعتی هستند؟

فصل دوم کتاب (با عنوان سینمای ملی، بازار بین‌المللی)، مدلی برای اندیشیدن دربارۀ شیوۀ عملکرد سینمای ملّی انگلستان در بازارهای بین‌المللی ارائه می‌دهد. فصل سوم (با عنوان سینمای پان‌اروپایی) به بیان معنای جدیدی از اروپا می‌پردازد. اروپا در این معنا یک بافت یا زمینۀ مشترکی در میان تعدادی از فیلم‌های اروپایی است. این فصل در ادامه به مسئلۀ سیاست هویتی، فرهنگی و اجتماعی‌ای می‌پردازد که این گونه فیلم‌ها آن را انتقال می‌دهند. فصل چهارم (با عنوان سینمای اروپای شرقی پس از فروپاشی)، موضوعی پان‌اروپایی را مطرح می‌کند که در واقع بازنمود یا بازنمایشِ اروپای مرکزی و شرقی پس از سقوط دیوار برلین، فروپاشی شوروی سابق، درهم‌پاشی یوگسلاوی و جنگ بالکان است. نویسنده در این فصل معتقد است که چندفرهنگ‌گرایی لیبرال، که با پسامدرنیسم و چرخش فرهنگی پیوند خورده است، به لحاظ سیاسی با ادعای پاکسازی قومی فاصلۀ زیادی دارد، اما هویت‌های پایدار و نوعی تضاد فرهنگی در طول جنگ‌های داخلی دهۀ ۱۹۹۰م در بالکان به‌وجود آمده است. این فرهنگ‌های متضاد را یک رشتۀ ناپیدا به یکدیگر وصل می‌کند و آن رشته، در واقع حوزۀ اقتصادی ـ اجتماعی است که فرهنگ را تغذیه می‌کند. در نهایت، فصل پنجم و پایانی کتاب (با عنوان مهاجرت؛ بررسی سینمای آسیایی‌های بریتانیا) به مسئلۀ فرهنگ و هویت ملّی بریتانیا بازمی‌گردد؛ هویتی که بر اثر مهاجرت و ورود خیل گسترده‌ای از سیاهان و خاصه آسیایی‌ها به این کشور، متحوّل شد.

این کتاب درکل مدافع فهم مادی‌گرایانۀ فرهنگ است. پرسش‌های ماتریالیستی در این کتاب دائم مطرح می‌شوند؛ مثلاً نویسنده در فصل پنجم معتقد است که نظریۀ فرهنگی جدید و فیلم‌ها به‌ناگزیر موضوعات مادی را به طرق نامتعارف وارد گفتمان اجتماعی، اصول و باورهای کلی مثل استقلال، آزادی یا فرصت‌های اجتماعی می‌کنند که طبعاً به لحاظ منطقی بر فلسفۀ فرهنگی‌سازی و پیوندهای انسانی منطبق نیست. تحلیل مادی‌گرایانه، اهمیت روابط سیاسی، اقتصادی و اجتماعی را به مثابۀ عواملی کلیدی در شکل‌گیری معانی و تولیدات فرهنگی برجسته می‌کند.    

مطالب مرتبط:

سه منظر از سینمای تاریخی جهان

تاریخچۀ سانسور در سینمای امریکا

نگاهی به کتاب «چالشِ پردۀ نقره‌ای»

تاریخ سینما

بررسی اجمالی تاریخ سینمای ایتالیا

سیاستگذاری های کلان پهلوی در سینما

بررسی کتاب تاریخ سینمای جهان آکسفورد

بررسی انسان‎‏شناختی سینمای تاریخی ایران

سینما و آموزش تاریخ

سینما و آموزش تاریخ(۲)

سینما و آموزش تاریخ(۳)

سینما و آموزش تاریخ(۴)

سینما و آموزش تاریخ(۵)

پرونده ای برای جنگ خونین تاریخ و سینما

تاریخ، سینما و آقای رئیس

نمایش واقعیت در قاب خیال (زمانه ۱۲۶ و ۱۲۷)

سینمای اروپا بعد از ۱۹۸۹م  

درآمدی انتقادی بر سینما و نظریۀ فیلم اروپایی


پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *