پلی به تاریخ معاصر عراق، بحرین و قطر

کتب تراجم کتب مرجعی هستند که سیر زندگی عالمان، سیاستمداران، شاعران، هنرمندان، ادیبان و… را پیش چشمان ما قرار می‌دهند و دست کم در حد آشنایی اولیه به ما اطلاعات ارائه می‌کنند. یکی از عرصه‌های تراجم‌نویسی نگارش شرح حال معاصران است که فرهنگ رجال معاصر عراق، بحرین و قطر نمونه هایی از آنهاست. برای آشنایی با زوایای مختلف این کتاب‌‌ها، مطالعۀ نوشتار پیش رو که معرفی‌نامه‌ای است به قلم جناب آقای سعید طاوسی مسرور (دانشجوی دکتری تاریخ اسلام دانشگاه تهران) مفید خواهد بود.

فرهنگ رجال و خاندان‌های معاصر عراق

فرهنگ رجال و خاندان‌های معاصر عراق 

زیر نظر سید محمدصادق خرازی 

تهران: انتشارات عظام

چاپ اول: ۱۳۹۲ 

قیمت: ۱۳۵۰۰۰۰ ریال 

فرهنگ رجال معاصر بحرین

فرهنگ رجال معاصر بحرین

زیر نظر سید محمدصادق خرازی 

به سعی و اهتمام سولماز صدقی، محمد فرازمند و سید علی موجانی 

تهران: انتشارات عظام

چاپ اول: ۱۳۹۰ 

قیمت: ۸۰۰۰۰ ریال 

فرهنگ رجال معاصر قطر

فرهنگ رجال معاصر قطر

زیر نظر سید محمدصادق خرازی 

به سعی و اهتمام سید عمادالدین خاتمی، سید علی موجانی، عبدالله سهرابی و سولماز صدقی

 تهران: انتشارات عظام

چاپ اول: ۱۳۹۲ 

قیمت: ۱۵۰۰۰۰ ریال

 هیچ پژوهشگری در حوزۀ تاریخ، تاریخ علم، علوم سیاسی، علوم قرآن و حدیث، ادبیات و دیگر شاخه‌های علوم انسانی از تراجم بی‌نیاز نیست. کتب تراجم کتب مرجعی هستند که سیر زندگی عالمان، سیاستمداران، شاعران، هنرمندان، ادیبان و… را پیش چشمان ما قرار می‌دهند و دست کم در حد آشنایی اولیه به ما اطلاعات ارائه می‌کنند. تراجم‌نویسی در بین مسلمانان سابقه‌ای کهن دارد و از دیرباز تاکنون آثار فراوانی در این حوزه نوشته شده است؛ مثلا کتاب‌هایی مفصل مانند «وفیات‌الاعیان» از ابن خلکان، «الوافی بالوفیات» از خلیل بن ایبک صفدی، «تذکره‌الحفاظ» از شمس‌الدین ذهبی، «روضات‌الجنات» از محمدباقر خوانساری و «الاعلام» از خیرالدین زرکلی. یکی از عرصه‌های تراجم‌نویسی نگارش شرح حال معاصران است که بسیار باارزش است؛ زیرا اطلاعات مدون دربارۀ افراد معاصر معمولا جز در کتب تراجم یافت نمی‌شود و اگر در کتب تراجم دربارۀ فرد مورد نظر مطلبی نیامده باشد، پژوهشگر با سیل انبوهی از اطلاعات پراکنده مواجه خواهد شد. از نمونه‌های تراجم‌نگاری دربارۀ معاصران می‌توان به جلد سیزدهم «مفاخر اسلام» نوشتۀ مرحوم استاد علی دوانی اشاره کرد. سه کتابی که در ادامه معرفی خواهد شد نیز از همین دست آثار است که البته ساختار آنها بر اساس فرهنگ‌نویسی است. 

مجموعه آثار سه‌جلدی فرهنگ رجال معاصر عراق، بحرین و قطر با تلاش جمعی از پژوهشگران ایرانی فراهم شده و کوشیده تا با معرفی شخصیت‌های تأثیرگذار محیط پیرامون ایران، به روند ارتباط و تعامل افزون‌تر میان ایران و همسایگان و دیگر کشورهای اطرافش، در لایه‌های گوناگون و سطوح اجتماعی مختلف یاری رساند. کتاب، فرهنگ رجال و خاندان های معاصر عراق مهم‌ترین اثر در این مجموعه است. 

ویراست دوم «فرهنگ رجال و خاندان‌های معاصر عراق» که با حمایت رایزنی فرهنگی و سفارت جمهوری اسلامی ایران در بغداد و حمایت مالی حجت‌الاسلام سید جواد شهرستانی (نمایندۀ آیت الله العظمی سیستانی در ایران) در ۱۳۹۸ صفحه به چاپ رسیده، شامل ترجمۀ بخش اسامی رجال و مشاهیر کتاب «موسوعه الاحزاب العراقیه» نوشتۀ حسن لطیف زبیدی و تألیف مداخل دیگر توسط نویسندگانی چون سید علی موجانی، سولماز صدقی، سید عمادالدین خاتمی و … است. ویراست قبلی این کتاب با عنوان «فرهنگ رجال معاصر عراق» در ۱۳۹۰ توسط کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی منتشر شده بود. 

مداخل این فرهنگ بر اساس نام کوچک افراد به صورت الفبایی تنظیم شده است. برای افرادی که به اسامی و القاب مختلف شناخته می‌شوند از مداخل ارجاعی استفاده شده که استفاده از کتاب را تسهیل می‌کند. شایان ذکر است که در تنظیم فهرست الفبایی مداخل، عنوان سید لحاظ نشده و مثلا برای آشنایی با آیت الله العظمی سید علی حسینی سیستانی باید به مدخل علی حسینی سیستانی مراجعه کرد. در این کتاب خاندان‌‌ها به طور مستقل مدخل نشده‌اند، بلکه ضمن شرح حال افراد می‌توان اطلاعات سودمندی دربارۀ خاندان‌های عراق به‌دست آورد. مشابه کتب رجال حدیث که که غالبا به مردان توجه می‌شود، اما زنان هم ذکر می‌شوند، در این کتاب هم به همین صورت است. متأسفانه در این فرهنگ، تواریخ فقط به میلادی آمده که برای یک کشور اسلامی پسندیده نیست و بهتر این بود که حداقل تاریخ هجری نیز ذکر می‌شد. 

مقدمۀ این کتاب به قلم سید علی موجانی است که در اردیبهشت ۱۳۹۲ در طاق کسری در مدائن نوشته شده است. باید همکاری موجانی در تألیف این کتاب را به سبب آشنایی خوب وی با تاریخ عراق به ویژه تاریخ معاصر این کشور، از نقاط قوت کتاب دانست. او به درستی مرز بین ایران و عراق را «مرز برساخته» می‌داند؛ زیرا مرز فرهنگی بین این دو کشور وجود ندارد. موجانی در مقدمۀ خود تصویری کلی از تاریخ عراق در حدود هشتاد سال اخیر ارائه می‌کند و این کتاب را پاسخی به ضرورت ایجاد ارتباط با همسایۀ مهم و تاریخی کشورمان می‌داند. 

شیوۀ نگارش مداخل به این صورت است که ابتدا معرفی کلی فرد می‌آید و اطلاعاتی مانند تاریخ و محل تولد و در صورت درگذشت فرد، تاریخ وفات و سیر تحصیلات ارائه می‌شود. بعد قسمتی به پیشینۀ فرد اختصاص داده شده و اگر آثاری هم داشته باشد، قسمتی به تالیفات. برخی مداخل بسیار کوتاه و در حد یک جمله است؛ مثلا دربارۀ بهجت‌الدین محمد معروف، بهلول محمد حامض، بهلول نعمه الیاسری و جعفر صادق محسن هیچ اطلاعات کلی و حتی سال تولد ارائه نشده و در پیشینۀ آنان نیز به اینکه شیخ فلان قبیله هستند، اکتفا شده است. البته بسیاری از مداخل در حد نیم ستون یا یک ستون هستند و اطلاعات مفیدی ارائه می‌دهند. هرچند دربارۀ برخی مداخل انتظار می‌رفت که بیش از این نوشته شود؛ مثلا مطالب دربارۀ آیت الله العظمی سیستانی نیم‌ستون است و در آن صرفا به جنبۀ علمی و فقهی ایشان توجه گردیده و نقش ایشان در ثبات سیاسی عراق نادیده گرفته شده است. از نقاط قوت کتاب این است که رجال معرفی‌شده در عرصه‌های مختلف فرهنگی، هنری، ادبی، علمی و… فعال بوده‌اند و این کتاب منحصرا به رجال سیاسی نپرداخته است؛ مثلا در ذیل مدخل بهنام فضیل عیاض می‌خوانیم که وی داستان‌نویس بوده و در تئاتر موصل فعالیت کرده است یا حازم باک (م ۲۰۰۱م) استاد جهانی عکاسی که کتاب «التصویر الملون» دربارۀ هنر عکاسی از وی به یادگار مانده است یا عبدالعزیز الدوری (م ۲۰۱۰م) مورخ سرشناس عراقی و صاحب آثاری چون «النظم الاسلامیه» و «الجذور التاریخیه للشعوبیه». 

برای تدوین این فرهنگ از منابع متعدی استفاده شده و در انتهای کتاب، چکیده منابع شامل بر ۴۶ منبع درج شده است که جز دو مورد که از زبان‌های غربی به فارسی ترجمه شده، همگی عربی یا ترجمه‌شده به عربی است. آثار خوبی دربارۀ عراق به زبان انگلیسی وجود دارد که به جای استفاده از دو ترجمۀ فارسی، می‌شد به اصل آن آثار هم مراجعه کرد. برخی از مهم‌ترین منابع استفاده‌شده عبارت است از: دو کتاب «موسوعه اعلام القبائل العراقیه» و «موسوعه انساب عشائر العراقیه» از ثامر عبدالحسن عامری، «موسوعه اعلام و علماء العراق» از حمید مطبعی، «عشائر العراق» از عباس عزاوی، «معجم المؤلفین العراقیین» از کورکیس عواد و «اعلام السیاسه فی العراق الحدیث» از میر بصری. 

به‌رغم وجود برخی کاستی‌ها و حتی برخی اشکالات موجود در شرح حال افراد، در یک نگاه کلی فرهنگ رجال و خاندان‌های معاصر عراق را باید تلاشی موفق در تولید یک کتاب مرجع به زبان فارسی دربارۀ اعلام عراق دانست. البته امیدواریم که ویراست بعدی این فرهنگ، در صورت عرضه، بسیار قوی‌تر باشد. 

ویراست نخست دو کتاب فرهنگ رجال معاصر بحرین و قطر نسبت به کتاب عراق حجم بسیار کمتری دارند که طبیعی است. «فرهنگ رجال معاصر قطر» ۳۳۹ صفحه و «فرهنگ رجال معاصر بحرین» ۲۳۱ صفحه است. شاید حجم بیشتر کتاب مربوط به قطر بر اثر حمایت سفارت جمهوری اسلامی ایران در قطر باشد که چنین حمایتی دربارۀ کتاب مربوط به بحرین دیده نمی‌شود. ساختار این ۲ کتاب و شیوۀ نگارش مداخل مانند کتاب عراق است، اما در پایان برخی مداخل پست الکترونیکی و آدرس تارنمای آن فرد درج شده که گامی مثبت در راستای ایجاد ارتباط بیشتر ایرانیان با فضای بحرین و قطر است. در انتهای کتاب مربوط به بحرین، ضمیمه‌ای دربارۀ تاریخ و اوضاع سیاسی، اقتصادی و اجتماعی این کشور درج شده است. در نگاه کلی، «فرهنگ رجال معاصر قطر» کیفیت بهتری نسبت به «فرهنگ رجال معاصر بحرین» دارد. از مزایای فرهنگ مربوط به قطر این است که مقدمه‌ای خواندنی در بیش از ۲۵ صفحه به قلم سید علی موجانی دارد که این مقدمه و فهرست کتاب به زبان انگلیسی نیز در انتهای کتاب آمده است. به علاوه ضبط لاتین اسامی افراد و تصاویر بیشتر افراد هم در کتاب درج شده است. از معایب هر دو فرهنگ بحرین و قطر هم این است که فاقد فهرست منابع یا حتی فهرست گزیده منابع هستند.  


پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *