تصاویر عثمانی(۴): چاوش

چاووش (çavuş) ــ در ترکی عثمانی به شکل «چاوش/ جاوش» ــ از مناصب اداری، نظامی و درباری عثمانی بود که از جایگاه برجسته‌ای در تشکیلات حکومتی عثمانی برخوردار شده بود. چاووش‌ از واژۀ ترکی‌ «چاو» یا «چو» به‌ معانی‌ اعلان‌ و خطاب‌، لابه‌ و زاری‌ کردن‌ و نیز آواز بلند برخی‌ پرندگان‌ و حیوانات‌ گرفته‌ شده‌ است‌. چاو به‌ معنای‌ جاه‌ و مقام‌ و شهرت‌ نیز آمده‌ و گفته‌ شده‌ است‌ که‌ چون‌ چاووشان‌ از میان‌ نجبا و اشراف‌ انتخاب‌ می‌شدند، به‌ این‌ نام‌ خوانده‌ شده‌اند. احتمال‌ دارد که‌ این‌ کلمه‌ از اصل‌ چینی‌ چو ـ پی‌ ـ شه‌ باشد یا از طریق‌ پِچِنِگها و سلجوقیان‌ وارد زبان‌ ترکی‌ شده‌ باشد. به‌ هر حال‌، این‌ کلمه‌ از زبان‌ ترکی‌، احتمالاً در دورۀ غزنوی‌ (قرن‌های‌ چهارم‌ ـ ششم‌) و سلجوقی‌ (قرن‌های‌ پنجم‌ ـ ششم‌) وارد فارسی‌ شده‌ و به‌ صورت‌ چاووش‌ و چاوش‌ در متون‌ نظم‌ و نثر فارسی‌، به‌ معانی‌ متعدد به‌ کار رفته‌ است‌. در عربی‌ نیز به‌ صورت‌ شاویش‌، شاوش‌ و جاویش‌، و در جمع‌ شاویشیه‌ و جاویشیه‌، با معانی‌ متعدد، و عمدتاً در متون‌ دورۀ ممالیک‌، ایوبیان‌ و عثمانیان‌ (به‌ طور کلی‌ از اواخر قرن‌ ششم‌ تا اواسط‌ قرن‌ چهاردهم‌) استفاده‌ شده‌ است‌. این‌ کلمه‌ از طریق‌ عثمانی‌ به‌ بسیاری‌ از زبان‌ها و لهجه‌های‌ کشورهای‌ اروپایی تحت‌ سیطرۀ عثمانیان‌ راه‌ یافت‌.

چاوشان را باید در سه بخش بررسی نمود: بخش نخست، چاوش‌های دیوان همایون بودند که در مواقع تشکیل دیوان که گاه روزانه بود، وظیفۀ تشریفاتچی را برعهده داشتند. این دسته علاوه بر این وظیفه، در سامان‌دهی تصمیمات دیوان نیز وظیفۀ کمکی داشتند. این چاوشان از میان مأموران پرسابقه گزینش و به منظور پیگیری فرمان‌های سلطنتی و دادن تذکرات، به ایالات اعزام می‌شدند. دستۀ دیگر، چاوشان اوجاق‌های قاپی قولو (در دو بخش تربیت کودکان برای وظایف درباری و نظامی و بخش فعالیت نظامی شامل سواره‌نظام و پیاده‌نظام) بودند که صنفی نظامی ـ درباری به‌شمار می‌آمدند. ابلاغ دستورالعمل‌ها و اعلان اخبار اوجاق‌های قاپی قولو از طریق اینان و زیر نظر چاوش‌باشی انجام می‌شد و نقش مهمی در انتظام و هماهنگی اوجاق‌ها ایفا می‌کردند. اینان در زمان جنگ در معرکۀ نبرد حضور می‌یافتند و علاوه بر اعلان اخبار و ارتباط نیروها با فرمانده، خود نیز به جنگاوری می‌پرداختند. دستۀ سوم، چاوش‌های ایالتی (چاوش‌های حاضر در بیگلربیگی‌ها و سنجاق‌ها) بودند که متمایز از چاوش‌های اعزامی از دیوان همایون به ایالات بودند. وظایف اینان مشابه چاوشان دیوان بود، اما در جایگاهی پایین‌تر و در دیوان‌های ایالتی قرار داشتند؛ بااین‌حال، چاوشان دیوان همایون در درجات بالاتری قرار داشتند و وارد دیوان‌های ایالتی نمی‌شدند.

برای چاوش‌ها وظایف متعددی ذکر شده است که همۀ آنها را می‌توان با وظیفۀ «ابلاغ احکام و فرمان‌ها» مرتبط دانست. به عبارت دیگر وظیفۀ اعلان و ابلاغ اخبار در موقعیت‌های مختلف سبب ایجاد وظایف متعددی برای چاوشان شده است؛ وظایفی مانند ایلچی‌گری و سفارت، معرفی میهمانان خارجی در دربار (در کنار رئیس‌الکتاب یا رئیس افندی که علاوه بر وظایف دیوانی، وزیر امور خارجه متقدم عثمانی نیز بود)، ابلاغ تذکرات و مواخذۀ مسئولانی که به وظایف خود عمل نکرده بودند و… . در کل ابلاغ فرمان‌ها، نامه‌های حکومتی و اعلان اخبار و اطلاع‌رسانی از دربار به ایالات و از ایالات به دربار بر عهدۀ چاوشان بود.

سرکردۀ چاوشان، چاوش‌باشی یا سرچاوشی نام داشت. علاوه بر عنوان مجرد «چاوش» که بر همۀ چاوش‌ها اطلاق می‌شد، عنوان‌ها و مناصب دیگری نیز وجود داشت که به برخی اشاره می‌شود: قوللقچی چاوشی (مسئول ابلاغ فرمان‌ها به قوللقخانه‌ها/ قره قوللوقخانه‌ها، پادگان‌های نظامی)، باش چاوش (پرسابقه‌ترین چاوش هر دسته، این مقام متمایز از چاوش‌باشی بود. متناسب با دستۀ محل خدمت، پیشوندهای بسیاری به باش‌چاوش افزوده می‌شد)، غلطه‌چاوشی (چاوش غلطه‌سرای/ گالاتاسرای)، دیوان چاوشی (چاوش دیوان همایون)، اندرون همایون چاوشی (مسئول اعلان اخبار به زنان حرمسرا و مناصب مرتبط با حرمسرا)، اندرون ایچ اوغلان چاوشی (از چاوش‌های درباری اوجاق‌های قاپی قولو و مسئول اعلان اخبار به ایچ اوغلان‌ها یا عجمی اوغلان‌ها که پسران جوانی بودند که برای آموزش به دربار فراخوانده شده بودند)، اورته چاوشی/ اورتا چاوشی (مسئول اعلان اخبار به اورته‌ها یا دسته‌های نظامی ینی‌چریان از اوجاق‌های قاپی قولو). بسیاری از مناصب درباری، نظامی و اداری نیز در مواقع ضروری چاوش‌های مختص به خود را به همراه داشتند.

در آغاز قرن‌ سیزدهم‌، در عثمانی‌ منصب‌های‌ چاوش‌ و چاوش‌وکیلی‌ در سواره‌نظام‌ و نیروی‌ دریایی‌ به‌کار می‌رفت‌ و با تجدید سازمان‌ ارتش‌ در سال ۱۲۴۱ق، چاووش‌ معادل‌ گروهبان‌ شد که‌ تا امروز نیز همین‌ معنی‌ را حفظ‌ کرده‌ است‌.

چاووش

 

چاووش

چاووش

چاووش

چاووش

چاووش

چاووش

چاووش

چاووش

چاووش

چاووش

chiaoux-10

چاووش

چاووش

برای مطالعۀ بخش اول، دوم، سوم و پنجم این مطلب بر لینک های زیر کلیک کنید:

تصاویر عثمانی(۱): ینی‌چریان

تصاویر عثمانی(۲): خمپاره‌چی/ خمبره‌جی

تصاویر عثمانی(۳): صولاق

آتیش داری؟ (تصاویر عثمانی ۵: چپق)

مطالب مرتبط:

جامعۀ مدنی در امپراتوری عثمانی

تسنن دوازده امامی در نسخه های خطی دوره عثمانی

مجموعه مقالات اجلاس صدمین سالگرد مشروطه دوم عثمانی

معرفی کتاب«ایران و عثمانی در آستانه قرن بیستم»

اختیارات مجلس در قوانین اساسی مشروطه ایران و عثمانی

مقایسۀ اختیارات سلطان در مشروطه ایران و عثمانی

ایران در تاریخ‌نگاری عثمانی و ترکیه

گزارش سفیر عثمانی از مشروطه در ایران

هویت عثمانی: ترک، مسلمان یا رومی؟

اروپا در سفرنامه های عثمانی

امپراتوری عثمانی (عصر متقدم ۱۳۰۰ تا ۱۶۰۰)

گفتگوی «پیشینه» با دکتر حسن حضرتی به بهانه برگزیده شدن کتاب «مشروطه عثمانی»

فیلم های مرتبط:

مقدمات اتحاد عثمانی و آلمان در جنگ جهانی اول(فیلم)

فیلمی کمتر دیده‌شده از خلیفۀ عثمانی

فیلمی از عثمانیان در دهه ۱۹۱۰

تصاویر مرتبط: 

محافظت از گنجینه‌های تاریخی امپراتوری عثمانی

سکه‌های عثمانی

تظاهرات ترک‌های جوان در استانبول

سند:

پوستری از سلاطین عثمانی

منابع:

معصومی، محسن. «چاووش»، دانشنامه جهان اسلام؛

Köprülü, Orhan F, “Çavuş”, in TDVİA;

Koç, Ümit, XVI. Yüzyılda Osmanlı Devleti’nde Çavuşluk Teşkilatı, Fırat

Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, Cilt: 12, Sayı: ۲, Elaziğ, ۲۰۰۲ ;

Pakalın, Mehmet Zeki,Osmanlı tarih deyimleri ve terimleri sözlüğü, Milli eğitim basımevi, İstanbul,1971


پاسخ دهید