تصاویر عثمانی(۲): خمپاره‌چی/ خمبره‌جی

جناب آقای طاهر بابایی (دانشجوی دکتری تاریخ و تمدن ملل اسلامی، دانشگاه تهران) در بخش دوم از سلسله مطالبش با عنوان «تصاویر عثمانی» به سراغ خمپاره‌چی یا خمبره‌جی رفته و در ادامۀ مطلب خویش تصاویری از آنها را نیز در معرض تماشای خوانندگان قرار داده است.

خمپاره به معنی خُم کوچک است که به واسطۀ شباهت آن به خم به این نام خوانده شده است. خمپاره در منابع عثمانی به صورت «خمبره»، «قومبره»، «قومباره»، «خنپره»، «خمپاره» و «خمباره» نوشته می‌شد.[۱]  خمپاره که در منابع عثمانی بیشتر به صورت خمبره[۲]  ذکر شده است، گوی آهنین درون‌تهی بود که آن را از باروت انباشته و به وسیلۀ دست یا توپ «هاوان» به طرف دشمن پرتاب می‌کردند. خمپاره‌ای که با دست پرتاب می‌شد «اَلخمبره سی» (خمپارۀ دستی) نام داشت که در بین عوام به آن «قومباره»[۳]  گفته می‌شد.[۴]  نوع دیگر خمپاره که به وسیلۀ توپ هاوان پرتاب می‌شد «هاوانخمبره سی» نام داشت.[۵]  هاوان یا هوان، توپ کوچکی بود که همانند تفنگ قنداق داشت و به وسیلۀ چخماقی که به «تفتیک» (پشم نوعی بز) ضربه می‌زد عمل می‌کرد.[۶]  این نوع توپ در سدۀ شانزدهم میلادی مورد استفادۀ عثمانیان بود و به دو نوع «چقماقلیهاوان» (هاوان چخماق‌دار) و «اَلهاوانی» (هاوان دستی) تقسیم می‌شد.[۷]  بعدها به هاوان، «هوایی طوپ» (توپ هوایی) گفته شد.[۸]  به احتمال فراوان «قومبارهطوپی» نیز همین سلاح بوده است.[۹] 

صفویان نیز از خمپاره با نام و کارایی مشابه عثمانیان استفاده می‌کردند. استفاده از خمپاره در ایران به دوران پیش از صفویه باز می‌گردد و آن ابزاری بود که از گل رس سفالینه به صورت دیگ یا دیگ‌واره می‌ساختند.. این ظروف گلابی‌وار، سوراخی داشتند که فتیله را در آن قرار می‌دادند.[۱۰]  خمپاره در یکی از نامه‌های حکومتی صفویه به صورت «قنپاره» آمده است.[۱۱]  خمپاره مرسوم در میان صفویان به وسیلۀ ابزاری شبیه به توپ کوچک که مانند تفنگ دارای قنداق و لوله‌ای با پنج دهانه بود، به سوی دشمن پرتاب می‌شد که البته انواع دیگری نیز داشت.[۱۲]  سلاح یادشده به احتمال فراوان همان توپ هاوان عثمانیان بوده است. کارری از استفادۀ فراوان خمپاره در جنگ‌های صفویان خبر داده است[۱۳]. 

در گزارش‌های منابع تاریخی، از سلاح نظامی دیگری نیز سخن به میان آمده که شباهت بسیاری به خمپاره داشته یا حتی نام یا نوع دیگر آن بوده است. این سلاح به صورت «قزقان»، «قازقان»، «قازغان»، «غازغان»، «غازقان»، «قزغان» و «غزقان» ذکر شده که به معنی دیگ و دیگچه است[۱۴]  ابزار جنگی یادشده گاهی به وسیلۀ توپ به سوی دشمن پرتاب می‌شد[۱۵]  در ماجرای محاصرۀ «بُست» در دورۀ شاه عباس دوم از سلاحی به نام «آتش دستی» سخن رفته است که به یکی از موارد فوق مربوط می‌شود.[۱۶] 

مسئولان ساخت و پرتاب خمپاره به مواضع دشمن در دورۀ عثمانی، خمبره‌جی نام داشتند که همراه عجمی اوغلان‌ها، ینی‌چریان، جبه‌جی‌ها، توپچی‌ها و توپ‌ارابه‌جی‌ها دستۀ پیاده‌نظام قاپیقولوها (ارتش مرکزی عثمانی) را تشکیل می‌دادند. خمبره‌جی (خمپاره‌چی) به افرادی گفته می‌شد که مسئول هدف قرار دادن مواضع خارج از دید یا قلاع به وسیلۀ «خمبره» یا «هاوان» بودند.[۱۷]  به گفتۀ مؤلف «عثمانلی تشکیلات و قیافتعسکریه سی»، خمبره‌جی‌ها کلاهی از جنس پوست برۀ سیاه بر سر می‌نهادند و بر روی لباس «انتاری» (پیراهن بلند) خود، جلیقه‌ای می‌پوشیدند. خمبره‌جی‌ها کفش یمنی سرخ می‌پوشیدند و خنجری بر کمربند خود قرار می‌دادند.[۱۸]  گروهی از آنان در اوجاق جبه‌جی[۱۹]  به ساخت خمپاره می‌پرداختند که «جماعت ریخته‌چیان خمبره»[۲۰]  نامیده می‌شدند.[۲۱]  فرماندۀ این دسته «خمبره‌جی‌باشی» نام داشت.[۲۲]  در اواخر دورۀ عثمانی، وظایف این دسته به توپچی‌ها محول شد و نام خمبره به «دانه» تغییر یافت.[۲۳] 

The People of Ottoman State (614)

خمپاره‌چی -خمبره‌جی1

 

خمپاره‌چی -خمبره‌جی

 

The People of Ottoman State (1029)

برای مطالعۀ بخش نخست، سوم، چهارم و پنجم این مطلب بر لینک زیر کلیک کنید:

تصاویر عثمانی(۱): ینی‌چریان

تصاویر عثمانی(۳): صولاق

تصاویر عثمانی(۴): چاوش

آتیش داری؟ (تصاویر عثمانی ۵: چپق)

مطالب مرتبط:

جامعۀ مدنی در امپراتوری عثمانی

تسنن دوازده امامی در نسخه های خطی دوره عثمانی

مجموعه مقالات اجلاس صدمین سالگرد مشروطه دوم عثمانی

معرفی کتاب«ایران و عثمانی در آستانه قرن بیستم»

اختیارات مجلس در قوانین اساسی مشروطه ایران و عثمانی

مقایسۀ اختیارات سلطان در مشروطه ایران و عثمانی

ایران در تاریخ‌نگاری عثمانی و ترکیه

گزارش سفیر عثمانی از مشروطه در ایران

هویت عثمانی: ترک، مسلمان یا رومی؟

اروپا در سفرنامه های عثمانی

امپراتوری عثمانی (عصر متقدم ۱۳۰۰ تا ۱۶۰۰)

گفتگوی «پیشینه» با دکتر حسن حضرتی به بهانه برگزیده شدن کتاب «مشروطه عثمانی»

فیلم های مرتبط:

مقدمات اتحاد عثمانی و آلمان در جنگ جهانی اول(فیلم)

فیلمی کمتر دیده‌شده از خلیفۀ عثمانی

فیلمی از عثمانیان در دهه ۱۹۱۰

تصاویر مرتبط: 

محافظت از گنجینه‌های تاریخی امپراتوری عثمانی

سکه‌های عثمانی

تظاهرات ترک‌های جوان در استانبول

سند:

پوستری از سلاطین عثمانی

پی‌نوشت‌ها:

[۱] سلانیکی، ص ۳۹، ۴۱؛ نعیما، ج ۴، ص ۱۴۲؛ پچوی، ج ۱، ص ۱۴۸، ج ۲، ص ۱۰۵؛ قره چلبی‌زاده، ص ۱۸۹؛ طرنوی، ص ۱۶۹؛ خلیفه، ص ۹۰، کاتب چلبی، ج ۲، ص ۲۵۵

 [۲] humbara

 [۳] kumbara

 [۴] Pakalın, vol 1, pp 518, 825

 [۵] İdem, vol 1, p 825

 [۶] İdem, vol 1, p 323

 [۷] İdem, vol 1, p 770

[۸] سلانیکی، ص ۸

Pakalın, vol 1, p 772

[۹] خلیفه، ص ۹۰

[۱۰] فلور، ص ۳۰۷

[۱۱] نوائی، ص ۹۵

[۱۲] سفرنامه‌های ونیزیان در ایران، بازرگان ونیزی، ص ۳۹۲

[۱۳] ص ۱۸۲

[۱۴] عالم‌آرای شاه طهماسب، ص ۲۰۴؛ بوداق منشی قزوینی، ص ۱۷۶؛ عبدی بیگ شیرازی، ص ۵۴؛ ناظم‌الاطباء، ج ۴، صص ۲۴۴۴، ۲۶۰۹

[۱۵] استرآبادی، ص ۱۱۱

[۱۶] واله قزوینی، ص ۵۱۶

[۱۷] شوکت، ج ۱، ص ۵ 

[۱۸] همو، ج ۱، ص ۶۶

[۱۹] دسته‌ای با وظایف تأمین، نگهداری و توزیع ادوات جنگی و ابزارهای حفاری و راه‌سازی در لشکرکشی‌ها.

[۲۰] Cemaat-i rihteçian-i humbara

[۲۱] Pakalın, vol 1, p 276

[۲۲] شوکت، ج ۱، همان‌جا.

[۲۳] همو، ج ۱، صص ۵، ۶۶


1 پاسخ به “تصاویر عثمانی(۲): خمپاره‌چی/ خمبره‌جی”

  1. hesam می‌گه:

    سلام. ممنون. برای من که دانشجوی تاریخ و تمدن اسلامی هستم، بسیار مفید بود

پاسخ دهید