کتابشناسی توصیفی شیخ هادی نجم آبادی

درباره شیخ هادی نجم آبادی و نقش او در تاریخ معاصر ایران بویژه جریان مشروطه خواهی وروشنفکری مطالب پراکنده ای منتشر شده است. این مقالات اگرچه در شناساندن ایشان موثر بوده اما سوالات بیشماری هم درباره شخصیت فکری او ایجاد کرده است. در این راستا شورای علمی سایت پیشینه تصمیم گرفت تا با تهیه مجموعه ای از مطالب تولیدی به زوایای مبهم درباره شیخ پاسخ گوید. در این راستا ابتدا جناب آقای حسن شمس آبادی به معرفی منابع و ماخذی که درباره شیخ هادی نجم آبادی قابل استفاده هستند، پرداخته و یک تقسیم بندی‌ ذیل کتب، مقالات و پایان نامه ها ارائه کرده است. لازم به ذکر است منابع مذکور در این کتابشناسی توصیفی، تمام منابع مرتبط با شیخ هادی نبوده اما می توان ادعا کرد که مهمترین آنهاست.
امید است که با این مجموعه مطالب که به تدریج در درگاه پیشینه قرار خواهد گرفت، آگاهی مخاطبان درباره این که شیخ هادی که بود؟ و چه کرد؟ فزونی یابد.

مقدمه
شیخ هادی نجم آبادی از جمله روحانیون آزاد اندیش دوره قاجار است که در سال ۱۲۵۰ق در روستای نجم آباد از توابع دهستان افشاریه ساوجبلاغ به دنیا آمد. جدّ او استاد باقر آهنگر بود و دارای دو فرزند به نام¬های ابراهیم و مهدی؛‌ آن دو بعد وفات پدر در همان مغازه آهنگری تحت قیومیت عموی خویش مشغول به کار شدند اما بعد از چندی به علت اشتیاقی که به آموختن علم در آنها وجود داشت رهسپار قزوین می گردند. پس از گذراندن دوره دروس مقدماتی حوزه، جهت تکمیل آن چه آموخته اند به اصفهان سفر می کنند تا از خرمن علم علمای آن شهر خوشه چینی کنند. ملا ابراهیم و برادرش بعد از خبره شدن در علوم زمانه، به قزوین بازگشتند. ملاابراهیم در قزوین ماند و ملا مهدی به عتبات رفت. فتحعلی شاه در یکی از سفرهایی که به قزوین داشت در مجلسی که با حضور علما و فضلای آن شهر در حضور وی تشکیل شد، ملا ابراهیم را عالمی فاضل شناخت و به او توجهی ویژه کرد. از آن جا که برخی از افراد این توجهات و جایگاه را برنمی تابیدند، ایشان به طور مخفیانه عازم تهران شد و در یکی از مدارس شهر با یکی از طلاب آن هم به صورت گمنام هم حجره شد. میرزا عبدالکریم ساوجبلاغی که گفته می¬شود سمت وزارتی شاه را داشته بعد از آگاهی یافتن از مکان جدید ملا ابراهیم، نزد او رفته و از او می خواهد که به زادگاهش بازگردد اما اصرارهای او در بازگشت شیخ به منطقه نجم آباد سودی ندارد. این کشمش ها به گوش فتحعلی شاه قاجار می رسد و او دستور می دهد تا در تهران (در محله سنگلج) مدرسه و مسجدی برای شیخ ساخته شود و این گونه بود که اجداد شیخ هادی در تهران اقامت می گزینند.
ملا ابراهیم بعد از تلاش های علمی بسیار در سال ۱۲۴۰ق در ۵۵ سالگی از دنیا رفت. با وفات او، برادرش (ملا مهدی) از عتبات به تهران باز می گردد و جانشین برادر در امور شرعیه و کرسی تدریس می شود.
شیخ هادی که درباره او صحبت خواهیم کرد فرزند ایشان است که در ۱۲۵۰ق متولد شد. وی در ۱۲۶۲ق به امر پدر و همراه با مادر جهت ادامه تحصیل به نجف اشرف سفر کرد و تا بیست سالگی در آنجا به تحصیل پرداخت. در ۱۲۷۰ق به تهران مراجعت و بعد از ازدواج مجددا به نجف باز می¬گردد. شیخ هادی در سال ۱۲۸۰ق و با گذشت نه سال از وفات پدر مجددا به تهران بازگشت و برای همیشه در این شهر اقامت گزید. بعد از سکونت در تهران، محل حشر و نشر او با مردم مسجدی است که به نام خود او در خیابان شاهپور (وحدت اسلامی کنونی) احداث می¬گردد. بعد از مدتی میرزا عیسی وزیر با مشورت شیخ هادی شروع به ساخت مسجد و مدرسه¬ای کرد و از شیخ خواست که امامت مسجد و تولیت مدرسه را قبول کند؛ با پذیرش شیخ هادی، محل سکونت و درس ایشان به محله حسن آباد (محلی که اکنون در خیابان شیخ هادی قرار دارد) منتقل شد. شیخ هادی عاقبت بعد از سالها تلاش علمی در سال ۱۳۲۱ق از دنیا رفت و در محل مدرسه مزبور به خاک سپرده شد.

الف: کتب
«زندگینامه و خدمات علمی و فرهنگی آیت الله حاج شیخ هادی نجم آبادی»، عنوان کتابی است که اول بار به مناسبت همایش یکصدمین سال وفات شیخ هادی و پیش کنگره بزرگداشت ایشان در شهریور ۱۳۷۶ در هشتگرد تصمیم به نگارش آن گرفته شد. کتاب مذکور با همت اداره کل وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی شهرستان ساوجبلاغ در سال ۱۳۷۸ به قلم حجت الاسلام علی دوانی منتشر شده است؛ چاپ دوم آن هم از سوی انجمن آثار و مفاخر فرهنگی در سال ۱۳۸۵ در ۱۰۰۰ نسخه و ۱۰۴ صفحه به مخاطبان عرضه شده است.
scan0001
در ابتدای کتاب؛ با عنوان «سرآغاز»، مهدی محقق (رئیس هیات مدیره انجمن آثار و مفاخر فرهنگی) درباره پیشینیه علم آموزی در اسلام و ایران، مراکز علمی جهان اسلام و ایران، ارتباط استاد و شاگرد (به عنوان یکی از سنتهای فراموش شده کنونی) سخن گفته و آن گاه از برگزاری نکوداشت برای دانشمندان و ارباب علم و ادب به عنوان یکی از راههای زنده نگه داشتن جایگاه دانش یاد کرده است. نامبرده با ذکر چند نمونه از این بزرگداشت ها، لیستی کامل از افرادی که از سوی انجمن مفاخر (در زمان ریاست وی) برای آنها نکوداشت برگزار شده را آورده است.
کتاب حاوی شرح حال اجمالی بیست و پنج نفر از روحانیون و علمای خاندان شیخ است. مبنای کار نویسنده، مقاله جامعی است که ابوالحسن خان فروغی برادر محمدعلی فروغی(سیاستمدار دوران پهلوی) بر کتاب تحریر العقلاء شیخ هادی در سال ۱۳۱۲ نگاشته است. واقع این است که «شیخ هادی کتابی تحت عنوان تحریر العقلاء نگاشته که حاوی اندیشه و دیدگاههای علمی و فقهی اوست. در سال ۱۳۱۲ چون میرزا مرتضی نجم آبادی داماد شیخ قصد کرد کتاب مزبور را چاپ نماید از ابواالحسن فروغی درخواست کرد چون مدتها ملازم شیخ بوده و از نزدیک با وی و خاندانش آشنایی داشته، شرح حال مفصلی درباره آنها بنویسد تا در ابتدای کتاب تحریرالعقلاء چاپ شود» نکته ای که علی دوانی هم به آن اشاره کرده: «میرزا ابوالحسن خان فروغی رجال خاندان او را در آغاز شرح حال وی آورده است و ما از خلال عبارت او به قلم خود آنها را می شناسانیم» .
در هر حال اولین فرد از خاندان شیخ که به معرفی او پرداخته شده، آخوند ملا ابراهیم نجم آبادی (عموی شیخ هادی) است. رویه معمول نویسنده (علی دوانی) این است که درباره هر یک از افراد خاندان شیخ شرح مختصری از زندگی علمی، سیاسی و اجتماعی او ارائه داده و در ادامه آثار علمی (تالیفات)، اسامی فرزندان و نقل قول های مهم درباره او را آورده است.
از جمله افرادی که در کتاب مذکور به معرفی آنها پرداخته شده، به این قرار است:
حاج ملامهدی نجم آبادی (پدر شیخ هادی)،‌ حاج آقا محمد نجم آبادی، آقا حسن نجم آبادی، حاج شیخ هادی نجم آبادی، حاج شیخ باقر نجم آبادی (برادر شیخ هادی)، شیخ عبدالله نجم آبادی، آقا حسین نجم آبادی، آقا علی نجم آبادی، آقا مصطفی نجم آبادی، آقا مجتبی نجم آبادی، آقا مرتضی نجم آبادی، شیخ جعفر نجم آبادی، شیخ صادق نجم آبادی، آقا شیخ محمدتقی مجتهد نجم آبادی، حاج شیخ مهدی نجم آبادی، حاج شیخ عبدالحسین نجم آبادی، آقا شیخ محمود نجم آبادی، شیخ احمد نجم آبادی، میرزا جواد نجم آبادی، حاج ملا تقی نجم آبادی، حاج شیخ علینقی نجم آبادی، حاج شیخ علی نجم آبادی، حاج شیخ حسن نجم آبادی، حاج میرزا ابوالفضل نجم آبادی و حاج شیخ ابوالحسن نجم آبادی.
بیشترین حجم معرفی درباره زندگی سیاسی و اجتماعی شیخ هادی است. از مطالب مهم این بخش اطلاعاتی است که درباره مسجد شیخ هادی، بیمارستان وزیری، ارتباط او با سید جمال الدین اسدآبادی، شاگردانش و نقل قول-های افراد درباره جایگاه وی ارائه شده است.
از دیگر نکات قابل ذکر درباره کتاب مزبور، ارائه لیستی از منابع مورد استفاده درباره زندگی شیخ هادی، تصاویر وقف نامه¬های حوزه علمیه نجم آباد، مدرسه و مسجد شیخ و بیمارستان وزیری، و عکس هایی از علمای معرفی شده است که در پیوست کتاب آمده است.

«زندگینامه و خدمات علمی و فرهنگی دکتر محمود نجم آبادی» عنوان کتاب دیگری است که از سوی انجمن آثار و مفاخر فرهنگی در ۵۲ صفحه، ۱۰۰۰ نسخه و در سال ۱۳۸۵ منتشر شده است. تاریخ بزرگداشت نامبرده ۲۷ آذرماه ۱۳۷۸ بوده است. کتاب در واقع مصاحبه ای است که به همت حسن فقیه عبداللهی با دکتر محمود نجم آبادی در روزهای سیزدهم و بیستم شهریور ۱۳۷۵ صورت گرفته است. قالب مصاحبه (پرسش و پاسخ) در کتاب همچنان حفظ شده است. علت انتخاب نامبرده از سوی انجمن مفاخر، تلاش های او در زمینه علم پزشکی و به مناسبت صدمین سال تولد اوست. مصاحبه شونده در پاسخ به سوال اول درباره معرفی خودش، شرح حال جالبی از خاندانش بیان کرده که بسیار ارزشمند بوده و در هیچ یک از منابع دیگر بیان نشده است. دیگر سوالات مصاحبه کننده درباره نحوه تحصیل وی در دارالفنون، و دیگر مدارس پزشکی، اساتید و منابعی است که آن زمان دانشجویان موظف به خواندن آن بوده اند. از بخش¬های دیگر کتاب که چندان سنخیتی با عنوان کتاب ندارد، مصاحبه با دکتر حسن تاج بخش استاد دانشکده دامپزشکی دانشگاه تهران است که در جلسه مصاحبه حضور داشته است.
در پایان کتاب هم لیست تالیفات و عکس هابی از دکتر محمود نجم آبادی درج شده است.

«زندگی نامه و خدمات علمی و فرهنگی آیت الله حاج میرزا ابوالفضل نجم آبادی» ، سومین اثری است که از سوی انجمن آثار و مفاخر درباره این خاندان منتشر شده است. روال همچون دو کتاب پیشین برپایی بزرگداشت برای نامبرده بوده است. کتاب فوق اول بار در سال ۱۳۷۸ و در ۱۴۰۰ نسخه چاپ شده است. کتاب حاصل مقالات و مطالبی است که به مناسبت بزرگداشت او تدوین شده است و برخی از آنها توسط فرزندان و افراد منتسب به خاندان وی به نگارش درآمده و لذا از این لحاظ ارزشمند است.
در پیشگفتار کتاب؛ مهدی محقق شرحی از نحوه آشنایی¬اش با نامبرده، زمانی که برای ادامه تحصیل وارد مدرسه عالی سپهسالار شده ارائه شده است. در این زمان، شیخ ابوالفضل عهده دار کرسی استادی فقه و اصول آن مدرسه بوده است. ذکر برخی از آثار و تالیفات حاج میرزا ابوالفضل نجم آبادی و همچنین برخی از سجایای اخلاقی او از دیگر مطالب تشکیل دهنده این بخش است.
اولین مقاله با عنوان «العلماء باقون مابقی الدهر» شرح حال زندگی وی است که به قلم فرزندش (دکتر محمدعلی نجم آبادی) به نگارش درآمده است. نویسنده تنها به شرح زندگی پدر خویش اکتفا نکرده؛ بلکه ابتدا شرحی از اجداد و خاندان نجم آبادی را می آورد. از نکات قابل توجه در این نوشته، بیان خاطراتی است که او از پدرش بیان کرده و یقینا در هیچ کجا نیامده است.
طرحی از یک زندگی دومین مقاله اثر محمد کریما است که به صورت عامیانه گزیده هایی از زندگی او را روایت کرده است. سومین مطلب در خصوص علل ترجمه کتاب المراجعات سید عبدالحسین شرف الدین عاملی توسط نامبرده است. این مطلب توسط خود ایشان تدوین و در این کتاب جای داده شده است. علل ترجمه کتاب چنانچه نویسنده خود بیان داشته، اعتقاد راسخ او به مقوله اتحاد بین شیعه و تسنن است که مجدانه پیگیر تحقق آن بوده اما به علت برخی از ناملایمات آن را بسیار دشوار و لذا ناتمام گذاشته است. حقیقت این است که نویسنده جهت تحقق این آرزویش در سال ۱۳۴۲ق به حج سفر می¬کند و جهت آگاهی از دیدگاههای مردم حجاز نسبت به شیعه ضمن بازدید از قصبات معان، عمان و تبوک؛ با مردم سنی نشین آن مناطق گفتگو و با طرح برخی از مسائل مذهبی، نظرات آنها را جویا می¬گردد. دور دانستن شیعه از شریعت اسلام از نظر اهل سنت مردم مناطقی که نویسنده به آنها سفر کرده بود و نگاه خصمانه آنها نسبت به تشیع حتی نسبت به یهود و مسیحیت، او را بر آن داشت تا بعد از بازگشت از سفر حج، کتاب المراجعات که درباره شرح عقاید امامیه است را ترجمه نماید. ایشان درباره علل این موضوع چنین بیان می¬کند:«…کتاب المراجعات از جهاتی توجه مرا جلب نمود، در این کتاب نفیس عمده مطالب به صورت سوال و جواب مورد گفت و گو قرار گرفته و مباحث حساس محل اختلاف شیعه و سنی زیر ذره بین و دقت نظر واقع گشته است. از طرفی جناب شیخ الاسلام شیخ سلیم بشری که از دانشمندان اهل سنت و ظاهرا عالمی منصف، بی تعصب و حق جو بوده مشکلات را دقیقا رسیدگی و پرسش نموده اند و همچنان پاسخ دهنده جهات سئوال را از هم باز کرده و به یک یک آن جواب دندان شکن داده است…در عین حال لازم دیدم کتاب المراجعات را ترجمه و شرح نموده و در دسترس همگان بگذارم تا معلوم شود که ریشه مذهب شیعه از کجا آب می خورد» .
مطلب دیگر«سعادت چیست و سعادتمند کیست؟» قسمتی از بیانات میرزا ابوالفضل نجم آبادی است که در شبهای احیاء ماه مبارک رمضان سال ۱۳۸۱ توسط جعفر عدالت نژاد تحریر شده است. فرناز ناظرزاده کرمانی در مقاله «فرزند فیلسوف ابوذر» به تشریح نظریات و دیدگاههای فلسفی آیت الله نجم آبادی پرداخته است. «نجم آبادی: سلف صالح صلحاء» اثر محمد جواد علوی طباطبایی به نقش و جایگاه حوزه علمیه تهران و شیخ ابوالفضل از علمای آن حوزه می پردازد. اشاره به فعالیت¬های برون مرزی وی از نکات قابل توجه این مقاله است. آخرین نکته که نویسنده به آن اشاره کرده، موضوع ساده زیستی شیخ هادی نجم آبادی در زندگی است. امیر محمد مدرسی طهرانی (نوه دختری آن مرحوم) از دیگر کوشندگان این کتاب است. وی تحت عنوان «آیت الله در خانه» به نمونه های عینی از ویژگیهای اخلاقی شیخ هادی اشاره کرده است. نویسنده چنان که خود در ابتدای مقاله اشاره کرده است، مطالب را از خاطرات و صحبت¬های مادر، خاله و دایی¬هایش گردآوری کرده و لذا به لحاظ تاریخی ارزشمند محسوب می¬گردد. محمود شریفی هم در پایان کتاب مزبور، اشعاری درباره فضل و دانش حاج شیخ ابوالفضل نجم آبادی سروده است. در پایان کتاب، لیست آثار و تالیفات نامبرده و عکس¬هایی از دوران جوانی و کهنسالی او درج شده است.

«حاج شیخ هادی نجم آبادی و مشروطیت» اثر حسن مرسلوند است که به مناسبت یکصدمین سال وفات آیت الله شیخ هادی نجم آبادی تالیف شده است. این کتاب در ۲۰۰۰ نسخه، ۱۰۲ صفحه و در سال ۱۳۷۸ از سوی سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی منتشر شده است. کتاب مذکور از چهار بخش به این شرح تشکیل شده است:
بخش اول؛ زندگینامه مرحوم شیخ هادی نجم آبادی؛ در این بخش نویسنده ابتدا شرح مختصری درباره زادگاه و خاندان شیخ هادی بیان کرده و در ادامه درباره دوران کودکی و تحصیلات او توضیح داده است.
بخش دوم: اوضاع جهانی اندیشه سیاست و حکومت (عوامل خارجی انقلاب مشروطه در ایران)؛ چنان که از عنوان بخش هم پیداست نویسنده ابتدا نگاهی گذرا به سیر اندیشه¬ی مشروطه طلبی در دنیا (کشورهای روسیه، انگلیس، عثمانی، هند و مصر) انداخته و تاثیرات آن را بر گروه نخبه ایرانی مورد مطالعه و تحقیق قرار داده است. جریانهای آزادیخواهی و روشنفکری و تاثیر آن بر جریانهای روشنفکری داخل ایران از دیگر مباحث مورد بررسی در این بخش است. نویسنده در ادامه این بخش به چگونگی راههای انتقال اطلاعات مربوط به تمدن غرب به کشور پرداخته است؛ این انتقال معمولا از طریق افراد تحصیل کرده؛ یا افرادی که برای سیاحت به آن بلاد سفر کرده اند و یا از طریق روزنامه های ایرانیانی که در خارج از کشور چاپ می شده صورت می گرفته است. نویسنده برای هر کدام نمونه مثالهایی آورده است از جمله برای افراد محصل در غرب، میرزا محمد صالح شیرازی و محمد علی سیاح را مثال زده و آن گاه ارتباط آنها با شیخ هادی را مورد توجه قرار داده است. ایشان از روزنامه های اختر،‌ قانون، ‌حکمت و حبل المتین به عنوان نشریاتی نام برده که بیشترین نقش را در آگاه سازی هموطنان خود ایفا کرده اند. از دیگر مطالب جالب این بخش، تشریح دیدگاه و نحوه برخورد شیخ هادی نجم آبادی با تمدن غرب است. «مرحوم نجم آبادی…علل ضعف و عقب ماندگی مسلمین را دور شدن از اصل مذهب می داند و خواهان بازگشت به قرآن است. او در مقابل جاذبه تمدن و اندیشه سیاسی غرب برخورد غیرمنطقی افراطی دفع همه چیز یا جذب همه چیز ندارد. چشم ها را بر واقعیتها نبسته، بلکه به فکر علاج درد عقب ماندگی است. او به شدت با تقلید و ادله وهمیه مخالف است، [چرا که] اصل دین را پایه اش را بر غیر تقلید و ادله وهمیه نگذاشته ایم.»
حسن مرسلوند (نویسنده) در بخش سوم کتاب به تشریح علل داخلی انقلاب مشروطه در ایران می پردازد. او همچون اغلب کتابهایی که در این زمینه تالیف شده است، جنبش تنباکو را سرآغاز شکستن هیمنه استبداد ناصری و قدرت یابی نقش مذهبی¬ها عنوان کرده و در ادامه نقش غیر مستقیم شیخ هادی را در این حادثه بیان کرده است. شاید یکی از مهمترین مباحثی که نویسنده آن را در این قسمت مطرح کرده است، واقعه قتل ناصرالدین شاه توسط میرزا رضا کرمانی و حمایت شیخ هادی از قاتل و حتی برگزاری مراسم چهلم برای وی است.
در بخش چهارم که مهمترین بخش کتاب هم محسوب می شود به بیان دیدگاههای سیاسی، مذهبی و فرهنگی شیخ هادی اختصاص یافته است. نویسنده نتیجه گرفته که‌ در بُعد سیاست، شیخ هادی با ایجاد حلقه های درس در درب منزلش به تربیت شاگردانی پرداخت که بعدها نقش مهمی در مشروطه خواهی ایفا کردند. بی اعتنایی او به دولتمردان و حتی ناصرالدین شاه و انتقال سخنان او توسط شاگردانش، آن هم چهار سال قبل از انقلاب مشروطه، حاکی از روحیه استقلال طلبی و آزادگی او دارد.
دوری از تقلید کورکورانه در امور دینی،‌ عدم ترس از ملامت هم مسلکان دینی،‌ شرک دانستن غلو درباره بزرگان دین،‌ بیزاری از روحانیت منحرف،‌ عقل گرایی، مخالفت با استدلالهای واهی و خرافی جهت اثبات تفکر خود، مخالفت با تکفیر (برخاسته از حب و بغض سیاسی)، احتیاط در صدور فتوا، کتمان اسرار مردم و… برخی از دیدگاههای مذهبی شیخ هادی است که نویسنده آنها را از کتاب تحریر العقلاء شیخ استخراج کرده است. آخرین مبحث این بخش، شرح فعالیت¬های عمرانی است که شیخ هادی در آن نقش مستقیم و یا غیرمستقیم داشته است، ساخت مدرسه خیریه،‌ مدرسه سادات، مدرسه رشدیه و بیمارستان وزیری از جمله این بناها هستند.

سیمای بزرگان اثر مرتضی مدرسی چهاردهی است که در ۲۲۰۰ نسخه از سوی انتشارات شرق در سال ۱۳۵۵ منتشر شده است. نویسنده در پایان کتاب خود سلسله مطالبی را با عنوان «آقا شیخ هادی نجم آبادی و داستانهایی از او» آورده است. محتوای اغلب این داستانها به ترتیب اخلاقی، اجتماعی و سیاسی هستند. عناوین مطالب به این قرار است:« انتقاد بر اسم کتاب تحریر العقلاء، سخن منسوب به علی(ع)، حکایتهای دهخدا از آقا شیخ هادی،‌ سید علی محمد باب، یهودی تازه مسلمان، طباطبایی [سید صادق] و آقا شیخ هادی، دیدار ناصرالدین شاه از شیخ، خدا خانه ظلم را خراب کند، راه و روش زندگی او، خونسردی شیخ، پرستاری شیخ، افعی افسون برنمی دارد، راهنمایان طریقت، خوراک برای کارگران و ژنده پوشان، راه و روش آدمیت، هدایت کردن دزد، ‌مساوات، تشخیص میخوارگی، سید جمال الدین و شیخ، شب چهلم و سال وفات میرزا رضا کرمانی.

ب: مقالات
«مشروطه چی عهد ناصری؛ نگاهی دیگر به زندگی سیاسی و اجتماعی شیخ هادی نجم آبادی» نوشته مقداد روحانی است که در شماره ۲۳ نشریه زمانه در مردادماه ۱۳۸۳ منتشر شده است. نویسنده اگر چه در مقدمه مقاله، شیخ هادی را پیرو سید جمال و از آزادیخواهان ایران معرفی و داستانهایی درباره مردم داری و خصلت های اجتماعی وی بیان کرده است؛ اما بلافاصله روش برخورد او را با فرق و مذاهب اسلامی (بویژه مذهب شیعه) به نقد می¬کشد. نامبرده جهت مستند ساختن سخنش، برخی مطالب کتاب تحریرالعقلاء شیخ را ذکر کرده است. از دیگر مطالبی که نویسنده در این مقاله به آن پرداخته، بحث مناسبات شیخ هادی با سید جمال است. او می¬افزاید که ‌آن دو از اعضای ‌سازمان فراموشخانه میرزا ملکم خان بوده اند و به خاطر داشتن همین عقیده از سوی سید صادق طباطبایی تکفیر شده¬اند. «شیخ هادی نجم آبادی و فراماسونری» عنوان تیتری است که نویسنده در ذیل آن دلایل فراماسون بوده شیخ را آورده است. از جمله دلایلی که نویسنده در اثبات فراماسون بودن شیخ آورده این است که: «چرا که در هنگام مشکوک شدن ناصرالدین شاه به فراموشخانه، ‌یکی از علمای منتقد که از سوی او مامور بررسی اوضاع شده بود به وسیله شیخ هادی به لُژ ملکم خان وارد شد و پس از آن اوضاع را به ناصرالدین شاه گزارش داد و مقدمه انحلال فراموشخانه را فراهم کرد». نویسنده از تشکیل محافلی که در درب منزل شیخ هادی برگزار می¬شده به عنوان اشاعه نوگرایی های مورد نظر متجددین یاد کرده و از آن به عنوان اثبات سخن خود بهره برده است. در پایان مقاله اسامی شاگردان شیخ هادی آمده و البته درباره نقش هر یک از آنها در تحولات تاریخ مشروطه صحبت شده است.

مصاحبه با دکتر محمود نجم آبادی؛ قدیمی¬ترین پزشک ایرانی که در قید حیات است، عنوان مصاحبه ای است که فرزاد نجفی با نامبرده انجام داده و در شماره چهارم نشریه تشخیص آزمایشگاهی درج شده است. مصاحبه شونده در ابتدای سخنانش از پیشینه خانوادگی خود،‌ تحصیلاتش در مدرسه شرکت گلستان، برخی از افراد محصل در آن مدرسه، تحصیل در دارالفنون، دروسی که دانشجویان موظف به آموختن آن بودند، دانشکده پزشکی و سیر کار پزشکی اش در شهرهای مختلف سخن گفته است.

«جلوه ای از عرفان نجم آبادی»؛ مقاله¬ای است به قلم سید یوسف حسینی در یازده صفحه که در شماره ۷۶ نشریه کیهان اندیشه چاپ و منتشر شده است، چنانچه از عنوان مقاله هم پیداست، نویسنده دیدگاههای عرفانی شیخ هادی نجم آبادی را مورد بررسی قرار داده است. نویسنده درباره موضوع مقاله¬اش چنین بیان کرده است: «لقاء الله یکی از موضوعاتی است که در قرآن کریم بیش از بیست بار پیرامون آن سخن رفته است و نیز در روایات و کلمات ائمه هدی به آن تصریح شده است…عالمان ربانی که در مباحث اخلاقی و عرفانی خویش بر نهج قرآن و شریعت سخن گفته اند در اطراف آن به تحقیق پرداخته اند. به طوری که عده ای از آن عارفان واصل و واصلان عارف در تبیین حقیقت لقاء الهی و طرق وصول به این مقام بلند رساله ای منفرد نگاشته اند، در این نوشتار به توضیح و بیان دیدگاههای فقیه کامل، سالک واصل آیت الله شیخ هادی نجم آبادی در خصوص موضوعی که به آن اشارت رفت به مقدار بضاعت خویش می پردازم» .

«پدر سلفیه طهران؛ سیری در احوال و افکار شیخ هادی نجم آبادی» اثر م. کریمی،‌ مقاله ای است که در شماره ۳۵ نشریه زمانه و در سه صفحه تحریر شده است. نویسنده در مقدمه مقاله مذکور شیخ هادی را از جمله علمای دگراندیش ایرانی معرفی کرده که تحت تاثیر مباحث انحطاط اسلام و ایران، نسبت به دیگر هم قطارانش سیر و سلوک متفاوتی داشته و محور اندیشه های او، بازگشت به سلف صالح و رویکرد مسلمانان صدر اسلام بوده است. شرح حال مختصر شیخ هادی و اشاره کوتاه به مدرسه و مسجد محل فعالیت او، مطلب دیگری است که در ادامه مقاله می¬آید. اشاره به برخی از اندیشه های شیخ، نام بردن او در زمره روشنفکران زمانه خود، وابستگی اش به لژ آدمیت، نقش شیخ در قیام تنباکو، و واقعه قتل ناصرالدین شاه و ارتباط شیخ با این مساله از دیگر مطالب مهمی است که نویسنده در مقاله خود به آنها پرداخته است. در صفحه پایانی مقاله به برخی از شاگردان شیخ که نقش موثری در قیام مشروطه داشته¬اند، اشاره شده است. آخرین مبحثی که در این مقاله به آن پرداخته شده است،‌ سیری کوتاه در اندیشه¬های شیخ هادی است بنا بر دست نوشته¬های ایشان در کتاب تحریر العقلاء؛ در این بخش، نویسنده شیخ هادی را پیش کسوت سلفیه جدید در ایران معرفی کرده است که روی به سوی سلف نخستین دارد.

«آقا شیخ هادی نجم آبادی و داستانهایی از او» عنوان سلسله مطالب مختصری است که آقای مرتضی مدرسی چهاردهی در قبل از انقلاب در در شمارگان متعددی از مجله وحید منتشر شده است. موضوع این داستانها چنانچه در معرفی کتاب سیمای بزرگان آمد، بیشتر اخلاقی، سیاسی، فرهنگی و اجتماعی است.

مقداد نبوی رضوی نویسنده مقاله «رویکرد اعتقادی شیخ هادی نجم آبادی در پاسخ به بهائیان» است. او در این مقاله ابتدا دیدگاههای مختلف درباره شیخ هادی را بیان کرده و توضیح داده که برخی او را زاهد و باتقوا و فقیه و …. و برخی دیگر او را دارای عقاید ناهمگون و منحرف می دانند. هدف نویسنده از نگارش این مقاله این است که بابی بودن شیخ هادی را اثبات کند. «فرض اعتماد بر مجموع نوشته هایی که نگارنده تاکنون از نویسندگان بابی (ازلی) و بهائی یافته چنین می¬نمایاند که شیخ زمانی که طلبه ای جوان بود و در نجف تحصیل می¬کرد بابی شد اما ایمان خود را کتمان می¬کرد و توانست در نجف تحصیلات خود را به پایان برده، در تهران به عنوان عالمی دینی شناخته شود. با این حال وی در خفا و با روشی تدریجی به نشر اعتقاد خود می پرداخت و همین تکاپوها بود که روحانیان تهران را به دشمنی با او برانگیخت. نگارنده به خواست خداوند در کتابی که در شرح احوال این شخصیت مهم تاریخ معاصر ایران نگاشته به تحلیل تفصیلی آنچه آمد خواهد پرداخت.
مقداد نبوی رضوی جهت اثبات سخن خود، ابتدا نقل قول افراد اعم از علمای شیعه و سخنان بزرگانی از بابی¬ها را ذکر کرده که آنها گفته¬اند: شیخ هادی بابی است. از نویسندگان بابی که او از آنها یاد کرده است، بدیعه مرآتی نوری (نوه پسری یکی از برادران میرزا یحیی ازل) و از نویسندگان بهائی، اسدالله فاضل مازندرانی صاحب کتاب تاریخ ظهور الحق هستند. نویسنده توضیح داده که نامبردگان در کتب خویش، شیخ هادی را از معتقدان به علی محمد باب ذکر کرده است.
نامبرده سخن افرادی که براساس کتاب تحریر العقلاء، شیخ هادی، او را از بابیگری جدا دانسته و می گویند که شیخ در این کتاب علی محمد باب را به نقد کشیده است را رد می کند و به مطالبی از همان کتاب اشاره و استدلال کرده که شیخ هادی بی¬شک بابی بوده است.

ج: پایان نامه ها
«بررسی عقلانیت سیاسی شیخ هادی نجم آبادی و تأثیر آن بر اقدامات اصلاح گرایانه نوین و تأثیر مدارس، احداث راه آهن و مشروطه طلبی» عنوان پایان نامه¬ی سحر احمدی کوکنه در مقطع کارشناسی ارشد است که در تابستان ۱۳۹۰ در دانشگاه آزاد اسلامی و در رشته علوم سیاسی از آن دفاع شده است. استاد راهنما و مشاور این پایان نامه به ترتیب دکتر علی اکبر امینی و دکتر سلطانلو هستند.
نویسنده در ابتدا بیان می کند که مشروطه آوردگاه فکری دو سنت ایرانی و اسلامی و غربی بود که باعث تقابل و تضاد شد. در این تقابل و کشمکش، علما واکنش های متفاوتی را بروز دادند که به این شرح است: «واکنش سلبی، واکنش تسلیم و پذیرش همه سویه و واکنش مشروطه و اسلامی شده». او در ادامه شیخ هادی نجم آبادی را از شخصیتهای اثرگذار در جریان شکل گیری جنبش مشروطه معرفی کرده که در وادی سوم گام برداشت. نویسنده در ادامه شیخ هادی نجم¬آبادی را این گونه معرفی کرده است: «ایشان از علمای تهران در عصر ناصری است که در نجف تحصیلات خود را انجام داد. عملکرد و آرای او قابل توجه بود و چهره ای درخور بررسی از خود بروز داده است. او را جزو نخستین روحانیون نواندیش و روشنفکر در تاریخ اندیشه سیاسی ایران معاصر می توان دانست. شیخ هادی نجم آبادی با وجود اثرگذاری چشمگیرش بر جریان مشروطه خواهی و تحولات سیاسی اجتماعی پس از آن، همچنان ناشناخته یا کمتر شناخته شده مانده است. او مکتبی بنیان نهاد که از آن می¬توان به عنوان مکتب نجم آبادی یاد کرد. این مکتب «قرآن پژوهی» را اساس کار خود می دانست».
این پژوهش در سه فصل تدوین شده است؛ در فصل اول نویسنده سوالات و فرضیه های تحقیق، چارچوب نظری و روشی که در این پژوهش از آن بهره گرفته است را شرح داده است. سوال اساسی مولف که پایان نامه حول آن شکل گرفته به این قرار است: «عقلانیت سیاسی که از طریق رساله تحریر العقلا دریافت می¬شود چه تاثیری بر اقدامات نوین از جمله تاسیس مدرسه و انقلاب مشروطه گذاشت؟» و فرضیه آن «تحریر العقلا و موضع گیریهای شیخ هادی بر تحولات نوین دوران ناصری بسیار تاثیر گذار بود».
«معرفی شیخ هادی نجم آبادی فقیه روشنفکر و قرآن پژوه سیاسی» عنوان فصل دوم است و البته مجموعه ای از اطلاعات و مطالب درباره شیخ هادی در آن به چشم می خورد. نویسنده ابتدا فضای فکری و سیاسی دوره ناصری را شرح داده است. در ادامه با ذکر خلاصه ای از تقابل روشنفکران دینی با استبداد زمانه اشان، به معرفی شخصیت شیخ هادی نجم آبادی و حیات سیاسی و اجتماعی و اندیشه و تفکرات ایشان پرداخته شده است. مواجهه شیخ با جریان های سیاسی زمانه اش،‌ ارتباط او با فراماسونری و انتقاد برخی از علما نسبت به وی، اندیشه سلفی گری او و برخی از تفاوتهای او با سید جمال از جمله مطالب دیگری است که نویسنده آنها را ذیل این فصل گنجانده است.
نویسنده در فصل سوم هم عنوانی نامانوس با محتوای آن فصل را انتخاب کرده است. عنوان این فصل «بررسی فرهنگ ناسالم و غیر عقلانی دوران قاجاری» است. در این فصل عمدتا به حیات سیاسی شیخ هادی پرداخته شده است. نقش شیخ هادی در جنبش تنباکو، واقعه قتل ناصرالدین شاه از سوی میرزا رضا کرمانی و این که آیا شیخ در آن نقش داشته یا خیر؟ ارتباط شیخ با روشنفکران زمانه اش (سید محمد طباطبایی، علی اکبر دهخدا، ناظم الاسلام کرمانی و ملک المتکلمین) از جمله مباحث این فصل است. نویسنده در انتهای این فصل به خدمات عمرانی که شیخ هادی در طول حیاتش انجام داده اشاره کرده است. ساخت مدرسه سادات و مدرسه خیریه، مدرسه رشدیه و بیمارستان وزیری از جمله این بناها هستند که شیخ یا مستقیم و یا غیر مستقیم در ساخت آن¬ها نقش داشته است.

«زندگی، آرا و اندیشه های شیخ هادی نجم آبادی» اثر سارنگ میزان پور است که برای اخذ مدرک کارشناسی ارشد از دانشگاه اراک در زمستان ۱۳۹۰ دفاع شده است. استاد راهنمای این پایان نامه دکتر ابراهیم اصلانی و مشاورت آن را دکتر مجید حاجی بابایی برعهده داشته¬اند. چکیده این پژوهش به این شرح است: «رخدادهای بزرگ تاریخی، مانند انقلاب¬ها، در زمینه های فکری، فرهنگی، سیاسی، اجتماعی و اقتصادی، علل گوناگونی داشته اند. یکی از این انقلاب¬ها، انقلاب مشروطیت ایران است. وقوع انقلاب مشروطه ایران علاوه بر علل گوناگونی که در تاریخ به آنها اشاره شده است، علل فکری و فرهنگی نیز داشته است که تحت تأثیر افکار اندیشمندان آن دوران شکل گرفت. به عبارت دیگر در زمینه¬های فکری و نظری انقلاب مشروطیت افراد بسیاری تأثیرگذار بوده اند. یکی از نام آورترین اینان، شیخ هادی نجم آبادی بوده است. وی در زمینه های سیاسی و مذهبی صاحب نظرات آزادیخواهانه ای می باشد که با توجه به ارتباطات فراوان او با روشنفکران آن زمان، اندیشه هایش بی تأثیر بر افراد مذکور نبوده و انتقال اندیشه های وی در میان افراد مبارز آن عصر را نمی توان نادیده گرفت. در پی این انتقال اندیشه نیز مردم به تکاپو برای مبارزه علیه استبداد و تلاش برای رسیدن به آزادی و حاکمیت قانون واداشته می شدند. پژوهش حاضر بیشتر به شناساندن زندگی این اندیشمند و تلاشش برای بیداری مردمان آن عصر، بررسی افکار و اندیشه های او و مقایسه آن با دیگر نواندیشان هم عصرش، با تکیه بر رساله ای که از خود به جا گذاشته می پردازد».
پایان نامه از چهار فصل تشکیل شده است؛ در فصل اول نویسنده ابتدا به معرفی و بررسی مختصر منابع و ماخذی که از آنها بهره برده، پرداخته است. شرح زندگی خصوصی شیخ هادی، برخی از ویژگیهای اخلاقی و شاگردان و نزدیکان او بخشی از مطالب این فصل هستند. نویسنده در ادامه این فصل به مبارزات سیاسی شیخ هادی در جنبش تنباکو، واقعه قتل ناصرالدین شاه و رویکرد او به تمدن جدید غرب پرداخته است.
نویسنده فصل دوم را به مقایسه اندیشه¬های آزادیخواهانه شیخ هادی با دیگر روشنفکران هم عصر خودش اختصاص و ذیل اصطلاحات و واژگانی چون آزادی،‌ مساوات و برابری، قانون،‌ آموزش نوین، ‌ملت، مطبوعات و اندیشه اتحاد اسلام آن را به بحث گذاشته است. در فصل سوم با عنوان اندیشه سیاسی و مذهبی شیخ هادی در آیینه تحریرالعقلاء دو موضوع مورد بررسی واقع شده است: ۱- موضوع توحید و خداشناسی ۲- رد فرقه بابیت.
اما در فصل چهارم، درباره خدمات علمی و فرهنگی شیخ هادی مطالبی عنوان شده و همچون پایان نامه سحر احمدی، به تاسیس مدارس و بیمارستان وزیری اشاره کرده است.

«زندگی و اندیشه¬های شیخ هادی نجم آبادی»، اکبر سیدی، استاد راهنما: دکتر ذکر الله محمدی، استاد مشاور: دکتر حجت فلاح توتکار، قزوین، دانشگاه بین المللی امام خمینی قزوین، بهمن ۱۳۸۶؛ مقطع کارشناسی ارشد.
این پایان نامه بعد از چکیده،‌ مقدمه و کلیات تحقیق، از دو بخش تشکیل شده است. بخش اول شامل دو فصل است؛ فصل ابتدایی به تشریح وضعیت سیاسی، اجتماعی و فرهنگی عصر ناصرالدین شاه اختصاص داده شده است. در فصل دوم با عنوان تعامل و مناسبات علمای شیعه با سلطنت، نویسنده ابتدا با نگاهی کلی به مقوله تعامل علمای شیعه با نهاد سلطنت از دوره امویه تا قاجار،‌ به دیدگاههای سیاسی چند تن از علما از جمله ملا محمدحسین گیلانی معروف به میرزای شیرازی، شیخ جعفر کاشف الغطاء، ملا احمد نراقی و… در خصوص نحوه ارتباط با حکومت قاجار و به ویژه دوره ناصری پرداخته است.
فصل اول از بخش دوم پایان نامه به زندگی شخصی شیخ، ‌اساتید او، برخی از خصوصیات اخلاقی‌ و رویکرد مثبت شیخ به احداث موسسات جدید تمدنی اختصاص داده شده است. نویسنده در این مباحث به طور گذرا به مباحث اشاره کرده است. در فصل دوم اندیشه¬های دینی و فقهی شیخ هادی مورد بررسی قرار گرفته است. نگاه جدید شیخ به اصلاح دینی، برائت از خرافه پرستی و تقلید کورکورانه، مصادیق شرک،‌ تفسیر قرآن و انتقاد او از وضعیت مسلمانان و راههای خروج از این وضعیت از جمله محورهای این فصل است. در فصل سوم ارتباط شیخ هادی با عرصه سیاست مورد بررسی و کنکاش قرار گرفته است. در ابتدا دیدگاه کلی او نسبت به سیاست و حکومت بیان شده و آن گاه مصادیق آن (ارتباط با ناصرالدین شاه،‌ نقش ایشان در جنبش تنباکو،‌ قتل ناصرالدین شاه، انقلاب مشروطه و ارتباط شیخ با سید جمال الدین اسدآبادی) توضیح داده شده است.
در فصل پایانی پایان نامه درباره ارتباط شیخ هادی با انجمن فراموشخانه میرزا ملکم خان صحبت به میان آمده است. نویسنده با استناد به اینکه شیخ همفکر میرزا ملکم خان بوده،‌ قائل به این شده که او عضو فراماسونری بوده است: «…از دیگر علمای همفکر و هم مسلک ملکم که وارد فراموشخانه شد شیخ هادی نجم آبادی بود که با اندیشه های ملکم در باب اصلاح و بازسازی دین به گونه ای که با عقل ، علم، زندگی انسان، و تجارب بشری، در تعارض نباشد، تسامح و تساهل در امور دینی، استبداد سیاسی و روحانیت سنتی همفکری و هماهنگی داشت.»(ص ۱۶۷)

در پایان عناوین برخی از منابع و ماخذی که در رابطه با زندگی سیاسی- اجتماعی شیخ هادی نجم آبادی قابل استفاده هستند به اختصار آمده است:
آقا شیخ هادی و داستانهایی از او،‌ مرتضی مدرسی چهاردهی، ‌مجله خواندنیها، سال ۳۳، شماره۷۱
اقتصاد سیاسی ایران، دکتر محمد علی همایون کاتوزیان، نشر مرکز
انقلاب ایران، ادوارد براون، انتشارات معرفت
ایدئولوژی نهضت مشروطیت ایران،‌ فریدون آدمیت،‌انتشارات پیام
تاریخ اجتماعی تهران در قرن سیزدهم، جعفر شهری، جلد اول، موسسه خدمات فرهنگی رسا
تاریخ انقلاب ایران، محمد عباسی، انتشارات شرق
تاریخ انقلاب مشروطیت ایران، مهدی ملکزاده
تاریخ بی دروغ‌،‌ علی خان ظهیرالدوله، انتشارات شرق
تاریخ مشروطه ایران، احمد کسروی، انتشارات امیرکبیر
تارییخ بیداری ایرانیان، ناظم الاسلام کرمانی، انتشارات امیرکبیر
تحریم تنباکو، محمدرضا زنجانی،‌ موسسه انتشارات فراهانی
تحریم تنباکو؛ ‌اولین مقاومت منفی در ایران، ابراهیم تیموری، شرکت سهامی کتابهای جیبی
تشیع و مشروطیت در ایران، عبدالهادی حائری،‌ انتشارات امیرکبیر
حیات یحیی،‌ یحیی دولت آبادی
خاطرات احتشام السلطنه، به کوشش سید محمد مهدی موسوی، انتشارات زوار
خاطرات حاج سیاح
خاطرات سیاسی سرآرتور هادرینگ، ترجمه جواد شیخ الاسلامی، انتشارات کیهان
خاطرات صدالاشراف، محسن صدر، انتشارات وحید
خاطرات و اسناد سیف الله وحیدنیا، انتشارات وحید
زندگینامه رجال و مشاهیر ایران، حسن مرسلوند،‌ انتشارات الهام
سید جمال الدین اسدآبادی، محمدجواد صاحبی، انتشارات فکر روز
سید جمال الدین حسینی پایه گذار نهضت¬های اسلامی، صدر واثقی‌، ‌انتشارات پیام
سید جمال الدین و اندیشه های او، مرتضی مدرسی چهاردهی، انتشارات کتابهای پرستو
سیمای بزرگان، مرتضی مدرسی چهاردهی،‌ موسسه مطبوعاتی شرق
شرح حال رجال ایران در قرن ۱۲، ۱۳ و ۱۴، مهدی بامداد، انتشارات زوار، مجلدات ۱، ۴ و ۵
شهید راه آزادی سید جمال الدین واعظ اصفهانی، اقبال یغمائی، انتشارات توس
فراموشخانه و فراموسونری، اسماعیل رائین‌، انتشارات امیرکبیر، مجلدات ۱، ۲ و ۳
فرهنگ آبادیهای ایران، دکتر لطف الله مفخم، امیرکبیر، ذیل واژه نجم¬آباد
الماثر و آلاثار، محمد حسن خان اعتماد السلطنه، به کوشش ایرج افشار، انتشارات اساطیر، مجلدات اول و دوم
مقدمات مشروطیت و تاریخ انقلاب ایران، محیط مافی، انتشارات فردوسی، جلد اول
مکتوبات، اعلامیه¬ها و چند گزارش پیرامون نقش شهید فضل الله نوری، محمد ترکمان، موسسه خدماتی فرهنگی رسا، جلد دوم
نقدی بر کتاب شهید مطهری، حسن یوسفی اشکوری، شرکت سهامی انتشار
سیری در زندگی و افکار و مبارزات آزادیخواهانه حاج شیخ هادی نجم آبادی(پایان نامه)، نگارش طاهره طرهانی، استاد راهنما ناصر تکمیل همایون،‌استاد مشاور رضا شعبانی، تهران، ۱۳۷۶، دانشگاه اسلامی واحد تهران مرکز
محبوبیت زیاد شیخ، افسانه بهرامی، همشهری مرکز، شماره۳، اول آذر۱۳۸۲،‌ص۷
نجم آبادی، ستاره ای در طوفان، حسین عسگری، کیهان اندیشه، شماره ۷۴،‌ مهر و آبان ۱۳۷۶،‌
نقش افکار شیخ هادی نجم آبادی در نهضت مشروطه (پایان نامه)، علیرضا مجاور، استاد راهنما عباسقلی غفاری فرد، استاد مشاور رضا شعبانی، تهران، ۱۳۸۰، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکز
نگاهی به تحلیل های مغرضانه، اکبر ثبوت، صبح امروز، ۱۱، ۱۲ و ۱۴ اسفند ۱۳۷۸
نقش عقل در معرفت دین از دیدگاه آیت الله شیخ هادی نجم آبادی،‌ فرناز ناظرزاده کرمانی، اطلاعات،‌۲۶، ۲۷، ۲۸ مهر ماه ۱۳۷۶
از بیدارگران ایران، ‌زندگی و خدمات علمی و فرهنگی حاج شیخ هادی نجم آبادی، تلخیص و تدوین حامد خادمیان، تهران، سفید سار، ۱۳۷۸
حاج شیخ هادی نجم آبادی عالم، مجتهد و فقیه بزرگ عهد ناصری،‌ ناصر نجمی، اطلاعات،‌۲۱ تیرماه ۱۳۷۶
حیات سیاسی و اجتماعی شیخ هادی نجم آبادی (پایان نامه)، استاد مشاور منصور رحمانی، تهران، دانشگاه آزاد اسلامی، ۱۳۷۶

مطالب مرتبط:

درباره شیخ هادی نجم آبادی

شیخ هادی نجم آبادی به روایت کتاب علمای مجاهد

پانوشت ها:
۱٫ علی اکبر دهخدا،‌ لغتنامه، ج۴۷ ، زیر نظر دکتر محمد معین، تهران، ‌دانشگاه تهران، ۱۳۳۸، ص۳۶۲٫
۲٫ مقدمه کتاب تحریرالعقلاء به قلم ابوالحسن فروغی، ‌با کوشش مرتضی نجم¬آبادی، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی،‌۱۳۷۸، ‌ص۱۳٫
۳٫ همان، ص۱۵
۴٫ علامه محمد قزوینی به نقل از شیخ مرتضی نجم¬آبادی(برادر زاده شیخ هادی) تاریخ وفات او را ۲۰ جمادی الثانی ۱۳۲۰ق ذکر کرده است. (ر.ک محمدحسن¬خان اعتمادالسلطنه،‌ چهل سال تاریخ ایران، ج۲،‌ به کوشش ایرج افشار،‌ تهران، اساطیر،‌۱۳۶۳،‌ص۷۵۵٫)
۵٫ ص۸
۶٫ رک صص۲۳-۴۷ کتاب
۷٫ ایشان خود درباره نسبش چنین بیان کرده است: «بنده از طرف مادر به آیت الله هادی نجم¬آبادی و از طرف پدر به مرحوم حاج آقا محمد نجم آبادی(پسر عموی شیخ) می¬رسم» ص۷٫
۸٫ حاج ابوالفضل نجم آبادی فرزند شیخ محمدتقی ونوه شیخ هادی است که در سال ۱۳۱۷ق متولد شد.
۹٫ صص۴۱ و ۴۲٫
۱۰٫ ص۲۸ کتاب به نقل از کتاب تحریر العقلاء شیخ هادی نجم آبادی
۱۱٫ برخی از شاگردان ایشان عبارتند از: سید محمد طباطبایی، علی اکبر دهخدا، ناظم الاسلام کرمانی و ملک المتکلمین
۱۲٫ شیخ هادی از جمله علمای آزاده ای بوده که به طور صریح از درباریان و حتی خود شاه انتقاد می کرده است. او دربار را علت اصلی بدبختی ایرانیان و وابسته بودن دربار به بیگانگان را مورد نکوهش قرار می دهد: «اثر این کارها این ذلتهاست که از غضب الهی است، در پیش اهل ملل، اسم ملت تو به خواری و وهن برده می شود، در نزد دول دولتت نمی شمرند. هر دولت آن چه بگویند و تحکم نمایند مطیع هستی اگر تو فرمایش و حاجتی داشته باشی نزد ایشان ملاحظه خود را می نمایند، اگر صلاح دیدند قبول می نمایند و الا فلا …» (ص۵۰ کتاب به نقل از کتاب تحریرالعقلاء شیخ هادی)
۱۳٫ ص ۱


پاسخ دهید